دكتر عليرضا نيكبخت نصرآبادي، استاد دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر مجتبي ويسمرادي، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران
دكتر مجيده هروي، استاديار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه شاهد
دكتر فريده يغمايي، دانشيار دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي

ويراستار انگليسي: دكتر مجتبي ويس مرادي – عليرضا قريب
ويراستار فارسي: دكتر فاطمه الحاني
حروفچيني و صفحهآرايي: فرشته حيدري
طرا ح جلد: اصغر سوراني
ناشر: انجمن علم ي پرستار ي ايران
نشاني: تهران – ميدان توحيد – دانشكده پرستاري و ماما يي تهران
كدپستي: 1419733171، صندوق پستي: 398/14195، تلفن و نمابر: 66592535
e-mail: [email protected] , Website: http://jne.ir

آموزش پرستاري دوره 3 شماره 1 (پياپي 7) بهار 1393، 11-1 بررسي تأثير آموزش بر مديريت قندخون كودكان مبتلا به ديابت

فاطمه چراغي، سيده زهره مرتضوي، فرشيد شمسايي، عباس مقيم بيگي

چكيده

مقدمه: آموزش كافي و كنترل متابوليكي مطلوب مي توانند پيامد باليني كودكان ديابتي را بهبود بخشد. مطالعه حاضر بـاهدف تعيين تأثير آموزش بر مديريت قندخون كودكان سنين 10 تا 14 ساله مبتلا به ديابـت مراجعـهكننـده بـه مركـز تحقيقـاتديابت شهر همدان در سال 1392، انجام گرفت.
روش: در اين مطالعه شبه تجربي ت ك گروه ي پيش آزمون- پس آزمون با روش نمونه گ يـري تـصادفي ، 40 كـودك بـهعنوان نمونه پژوهش انتخاب شدند . جهت توانمندساز ي كودك در مديريت قندخون، 4 جلسه آموزش گروه ي 30 تا 45 دقيقهاي برگزار شد و سپس كتابچه آموزشي در اختيار آنان قرار داده شد. ابزارهاي گردآوري دادهها شامل برگه ثبت مقادير گلوكز خـون وپرسشنامه رفتارهاي مديريتي كودك ديابتي بود . آلفاي كرونباخ 74/0-93/0 نمايانگر پايايي مناسب حيطه هـاي پرسـشنامه بـود.
داده ه ا با نرمافزار SPSS v.19 و آمار توصيف ي و آزمونهاي تي زوج و ضريب پيرسون در سطح اطمينان 95% تجزيه و تحليـلشدند.
1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

يافتهها: ميانگين نمرات رفتارهاي مديريتي كودك در چهار حيطه اندازهگيـري قنـدخون (001/0<t=7/44 ،p)، اصـولانسولين درماني (001/0<t=7/43 ،p)، رژيم غذايي (001/0<t=9/72 ،p) و انجام فعاليـتهـ اي بـدني (001/0<t=12/18 ،p) قبل و بعد از آموزش، ميانگين قندخون ثبت شده در طول يك هفته (001/0<t=-3/97 ،p) قبـل و بعـد از آمـوزش و همچنـين هموگلوبين گليكوزيله قبل و سه ماه بعد از آموزش (001/0<t=-5/23 ،p) تفاوت معناداري آمار ي داشتند.
نتيجهگيري: آموزش مدون و ارتقاء توانمندسازي كودك ديابتي 14-10 ساله در اندازهگيـري قنـدخون، رعايـت اصـولانسولين درماني، رعايت رژيم غذايي و انجام فعاليتهاي بدني موجب كاهش ميانگين قندخون و هموگلوبين گليكوزيلـه كـودك شد. بنابراين آموزش مدون و درگير نمودن كود ك ديابتي در امر مراقبت و درمان سبب بهبود مديريت قندخون ميشود.

كليد واژه ها: آموزش، كودكان، ديابت نوع يك، مديريت، كنترل قندخون

تاريخ دريافت: 18/8/1392 تاريخ پذيرش: 18/1/1393

مقدمه

شايعترين بيماري غـدد درونريـز دوران كـودكي ونوجواني ديابت قنـدي نـوع يـك يـا وابـسته بـه انـسولين (Diabetes Mellitus) مي باشد (1). شيوع ديابت نوع يك در بين كودكان در تمام نقاط دنيا رو به افزايش است كه علت اصلي آن معلوم نيست (2) و تقري باً يك نفر از هر 300 تا 500 كودك زير 18 سال را درگي ر مي سازد (3). در ايالات متحده از 400 كودك و نوجوان يك نفر ديابت دارد(4). در ايران، ديابت در رأس بيمار يهاي غير واگير كـشورقرار دارد (5) و بروز سالانه ديابت نوع يك را در ايران 7/3 مورد در هر صد هزار نفـر بـرآورد كـردهانـد . ايـن رقـم در سرتاسر جهان از 1 تا 35 مورد در هر صد هزار نفر جمعيتزير 14 سال متغير است (6). از سـوي د يگـر ، هزينـههـ اي مـستقيم (مراقبـت هـاي بهداشـتي، دارو)، پايـه و اساسـي (سرمايه و تجهيزات) و هزينـههـ اي غيرمـستقيم ناشـي ازناتواني و عوارض بيماري، مرگ زودرس، كاهش اشتغال وباروري نسل جوان آينده و هزين ههاي نامحسوس ناشـي ازرنج (7) اشخاص مبتلا به ديابت دو تا سـه برابـر بيـشتر ازاشخاص سالم مي باشد (4و8). هيچ شكي وجود نـدارد كـهبهبود كنترل قندخون در بيماران ديابتي منجر بـه كـاهشبروز عوارض مزمن بيماري و با طبع هزينهاي درمان ناشي از آن مي گردد (9). در صورتي كه ديابت به خـوبي كنتـرلنشود، تغييرات عروقي در 3-5/2 سال بعد از تشخيص بـهوقوع مي پيوندند. اما كنترل مناسب ديابت، باعث مـي شـودكه اين تغييرات تا 20 سال حتي بيـشتر بـه تعويـق بيفتـد(10). بدون آموزش در مورد ديابت، بيماران 4 برابر بيـشتردر معرض عوارض ناشي از آن قرار مـي گيرنـد و آمـوزشتغييرات رفتـاري را كـه منجـر بـه كنتـرل بهتـر قنـدخون مي شود را در پي دارد (11).
يك كودك 9 ساله تحت آموزش دقيـق تقريبـاً بـهتنهايي قادر به انجام آزمايشات و تزريـق انـسولين خواهـدبود (1و10). در حالي كه در اوايل دوره نوجـواني بـه دليـل مقاومت طبيعـي بـدن بـه انـسولين و نوسـانات قنـدخون ، كنترل قندخون مشكل مي شود. از طرفي كودكـان در ايـندوره سني به دليل ترس از تفاوت با همـسالان، اسـتقلالطلب ي، تماي ل ب ه ج دايي از پ در و م ادر و گ رايش ب ههمسالان ممكن است رژيم ديابتي خود را به طور دقيـ ق و مناسب رعايـت نكننـد (12). بنـابراين آمـوزش ديابـت دركودكان و نوجوانان مبتلا به ديابت نـوع 1 بـه دو صـورتآموزش در گروه همسالان و در خانواده ضروري مـي باشـد(13). ارتقــاي آگــاهي و آمــوزش در رابطــه بــا بيمــاري،آزمايشها، رو شهاي بررسي و درمان از جمله اهداف مهمپرستاري در مراقبت از اين ك ودكـان مـي باشـد (1و10). از طريق آموزش ، استقلال كودك ديابتي پـرورش مـي يابـد .
وقتي كودك يـاد مـي گيـرد كـه مبـتلا بـه ديابـت اسـت،مجموعهاي از مـسؤوليتهـ اي جديـد متناسـب بـا سـن ومرحله رشد و تكامل، بر عهده او گذاشته مي شـود . كـودكبايد ياد بگيرد كه مديريت ديابت بـه منظـور جلـوگيري ازعوارض حاد و مزمن ناشي از ديابت مي باشد (14).
اهداف كليدي آموزش ديابت، تغييـر رفتـار افـراد وارتقاي خود مديريتي است، به عبـارتي هـدف از آمـوزش،افزايش دانش، مهارتها و قابليت انعطاف بيمـاران اسـت. آموزش ديابت شـامل فـراهم آوردن ابـزار و حمايـتهـ اي ضــروري بــراي بي مــاران مــي باشــد تــا آن هــا مــديريت بيمــاري شــان را يــاد بگيرنــد (15). Ooi و همكــاران مطالعهاي تحت عنوان ارزيابي تـأثير آمـوزش گروهـي دربيماران تازه تشخيص داده شده ديابتي انجام دادنـد . نتـايجمطالعه نشان داد كه آموزش گروهـي، اطلاعـات و دانـشبيماران را درباره ديابت و پيشگيري از عوارض آن به طـورمعناداري افزايش داده است (16).
1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

اهمي ت و ض ـرورت آم وزش ب ه بيم ار در ارتق اء مديريت ديابت سبب شده تا به آموزش به عنوان عنـصريهزينه اثربخش در مديريت ديابت نگاه شود كه فرصـتي رافراهم مي كند تا در كنار بـسياري از پيامـدهاي مثبـت، بـاكمك به پيشگيري از بروز يا شدت عوارض و بيماريهاي همراه، از بار مالي ديابت بر بيمار، خـانواده و سيـستمهـايبهداشتي بكاهـد (17). سـنين 10 تـا 14 سـالگي يكـي ازدوران مهم و گـاهي شـروع ديابـت در كـودك مـي باشـد(10و18). همچنين كودك 9 ساله تحت آموزش و نظـارتوالدين قا در به رعايت رژيـم درمـاني خـود اسـت (10). از سوي ديگـر، كـودك ديـابتي در اوايـل دوره نوجـواني بـاتغييرات هورمـوني و مقاومـت طبيعـي بـدن بـه انـسولينروبه رو است . از طرفي در اين دوره سـني حـس اسـتقلالطلبي، گرايش به همسالان و مخالفت بـا والـدين ممكـناست موجب عدم رعايت دقيق رژيم ديابتي شود (12). امـااين دوره سني كمتر مـورد توجـه قـرار گرفتـه اسـت، لـذاپژوهش حاضر با هدف تعيين تـأثير آمـوزش بـر مـديريتقندخون كودكان سنين 10 تا 14 سـاله مبـتلا بـه ديابـت مراجعه كننده به مركز تحقيقات ديابت همدان انجام گرفت. تا بدينوسيله بـا تأكيـد بيـشتر بـر آمـوزش رعا يـت رژيـ م درماني كودك در منزل، سلامت كودك مبتلا به ديابـت راارتقاء داده و نيز گامي هرچند كوچك در راسـتاي كـاهشعوارض جدي، خطرنـاك و پرهزينـه ناشـي از آن كـه بـردوش فرد، خانواده و اجتماع سنگيني خواهد كرد، بردارد.

روش مطالعه

اين پژوهش از نوع شبه تجربي با طرح تك گروهي پيش آزمون- پس آزمون بود كه در سال 1392 انجام شد.
محاسبه حجم نمونه با استفاده از فرمول زير انجـامشد:
89915275969

2
1
α

2

1

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

α

σ2(z +z1−β)2
n=2
(d)

ب ا اس تناد ب ه مطالع ه رض ايي و همك اران (19)، 2/14=1σ2=22/2 ، μ2=21/9 ، μ و با فرض 5/2=d (اثر آموزش در مقدار افـزايش نمـره) و فاصـله اطمينـان 95% (975.0 =−1) و تــوان آزمــون برابــر 80% در نظــر گرفته شد . بدين ترتيب حجم نمونه 28 نمونه برآورد شد وبا در نظر گرفتن احتمال ريزش، حجـم نمونـه 40 كـودك تعيين شد.
ابتدا از بين پرونـدههـ اي موجـود در مركـز ديابـت، پروندههاي كودكان 10 تا 14 ساله به كمك منشي مركـزمجزا شد و سپس بـه روش نمو نـهگيـري تـصادفي سـاده(جدول تصادفي اعداد) واحدهاي دارا ي معيارهاي ورود بـهپژوهش انتخاب شدند. پس از تماس با والدين در صـورتعدم تمايل براي شركت در پژوهش، نمونـه هـاي ديگـريجايگزين شدند . از آنجايي كه اين مركز تنها مركز رسمي ودولتي در شهر همدان بود كه بيماران دارا ي پرونده بودند وامكان دسترسي به نمونهها وجود داشت، اين مركـز بـراينمونهگيري انتخاب شد. مدت زمان نمونهگيـري فـروردينتا شـهريور 1392 بـه طـول انجاميـد. معيارهـاي ورود بـهمطالعه عبارت بودند از: حداقل شش ماه از ابتلا كودك بـهبيماري ديابت گذشته باشد، سن كودك بين 14-10 سـالباشد، كودك به بيماري مزمن ديگري مبتلا نباشد، خانوادهكودك ساكن شهر همدان باشد، كودك شـركت كننـده درپژوهش به بي مـاري روانـي يـ ا شـناختي مشخـصي مبـتلانباشند، در طي يـك مـاه گذشـته كـودك در برنامـههـ اي آموزشي رسمي ديگري مـرتبط بـا ديابـت شـركت نكـردهباشد. معيارهاي خروج از مطالعه عبارت بودند از: عـضويتيكي از اعضاي خانواده در تـيم بهداشـتي، غيبـت كـودكبيش از يك جلسه در جلسات آموزشي و پرسـشنامه هـايي كه ناقص تكميل شده بودند.
ابزارهــاي گــردآوري داد ههــا شــامل پرســشنامه اطلاعات دموگرافيك، پرسشنامه محقق ساخته »رفتارهاي مديريتي ديابتي« و برگه ثبت »مقادير گلوكز خـون« بـود . پرسشنامه »رفتارهاي مديريتي كودك د يـابتي« داراي 32 سؤال با مقياس ليكرت پنج گزينهاي (هرگز تا هميشه)، درچهار ح يطه انداز هگيري قندخون، رعايـت اصـول انـسوليندرماني، رعايت رژيم غذايي و انجام فعاليتهاي بدني بـود. نمـره حاصـل بـين 32 تـا 160 بـود. بـراي تـدوين آن از پرســشنامه »خودمــديريتي ديابــت « ســاخته Hariss و همكـــاران (2000) (20)، پرســـشنامه بـــازنگري شـــده»خودمراقبتي ديابت« سـاختهLa Greca (1992) (21) و مطالعات و منابع در دسترس استفاده شـد. بـراي تـدوين برگه ثبـت »مقـادير گلـوكز خـون« از برگـه ثبـت روزانـهقندخون انجمن ديابت آمريكا كه توسط پژوهـشكده علـومغدد و متابوليسم دانشگاه علوم پزشكي تهران بـه فارسـيترجمه شده (22) استفاده شد.
روايي ابزارها با استفاده از نظـر 10 نفـر از اعـضايمحترم هيأت علمي دانشكده پرستاري و مامـايي دانـشگاهعلوم پزشكي همدان و 2 نفر از متخصـصين غـدد اطفـالتأمين شد . نسبت روايي محتـوا (CVR) 83% و بـالاتر وشاخص روايي محتوا (CVI) 80% و بالاتر براي ابزارهايپژوهش بود. آلفاي كرونباخ كل پرسـشنامه 91/0=α و درحيطههاي انداز هگيري قنـدخون 74/0=α، رعايـت اصـولانسولين درمـاني 93/0=α، رعايـت برنامـه رژيـم غـذايي 91/0=α و انجـام فعاليـت هـاي بـدني 84/0=α بـود . لـذا پرسشنامه »رفتارهاي مديريتي كودك مبتلا به ديابـت« ازپايايي مناسب برخوردار بود.
1268732239263Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017

پس از انتخاب واحدهاي پـژوهش، ابتـدا راجـع بـهاهداف پژوهش، حق شركت آزادانه، حق خـروج از مطالعـهدر هر مرحله بنا به خواسته خود، محرمانه و بـي نـام بـودنپرسشنامهها و محفوظ ماندن نام و آدرس، بـراي كودكـان شركت كننده در پژوهش و والدين آنها توضيح داده شـد وفرم رضايت آگاهانـه كتبـي از آنـان اخـذ گرديـد. پـس ازهماهنگيهاي لازم با مركز تحقيقات ديابت، زمان و مكانتشكيل كلاس هاي آموزشي با واحدهاي پـژوهش تنظـيمشد. 4 جلسه آموزشي بـا گـروههـ اي 10 نفـره متـشكل ازكودكان 10 تا 14 ساله شركت كننـده در پـژوهش برگـزارشد. مدت زمـان هـر جلـسه بـين 30 تـا 45 دقيقـه بـود.
كلاس ها بـه روش سـخنراني، بحـث گروهـي، پرسـش وپاسخ، ايفاي نقش، پاورپوينت آموزشي همراه بـا تـصاوير و ارايه كتابچه آموزشي كه به زبان ساده و همراه بـا تـصاويرتنظــيم شــده بــود ، اداره شــد. در دو جلــسه اول دربــارهفيزيولــوژي، علايــم، عــوارض، پــيش آگــاهي، عوامــلتشديدكننده ديابت، تغذيه، فعاليت و ورزش، درمان داروييو عوارض كوتاه مدت و دراز مدت آن با استفاده از تـصاويرپاورپوينت و مشاركت كودكان، بحث شد . در دو جلسه دومدر مورد مهارتهاي كنترل بهتر قنـدخون از جملـه تـستمويرگي قندخون با اسـتفاده از گلوكـومتر، اصـول صـحيحبهكارگيري و تزريق انسولين ابتدا به صورت تئـوري و بعـدبه صورت عملي آموزش داده شد.
ابزارهاي پژوهش در 2 مرحله، يك هفتـه پـيش ازآموزش و يك ماه پس از پايان آن توسط كـودك تكميـ ل شدند. در هر دو مرحله از كودك خواسته شد كـ ه در مـدتيك هفته مقادير قندخون روزانه خود را در هفت نوبت قبلو بع د از ص بحانه، ناه ار و ش ام و قب ل از خ واب و دوزانسولين تزر يقي در هر بار تزر يق را در برگه ثبـت »مقـاديرگلوكز خون « يادداشت نما يند. بـ ه عـلاوه جهـت سـنجشوضعيت متابول يكي كودك، مقدار هموگلوبين گليكوزيلـه درآخرين آزمايش قبل از مداخله و سه ماه بعد از مداخله ثبتشد. در تمام مراحل والد كودك بر رعايـت رژيـم درمـاني،ثبت مقدار قندخون و گزارش مقدار هموگلوبين گليكوزيلـهتوسط كودك نظارت داشته و با پژوهشگر در تماس تلفني بود. تجزيه و تحليل داده هاي به كمك نرم افـزارSPSS v.19 و با استفاده از آمار توصيفي و آزمـونهـ اي آمـاريتي زوجـي، كلمـوگروف -اسـميرنوف و ضـريب همبـستگيپيرسون در سطح اطمينان 95% انجام گرفت.

يافتهها
اطلاعات دموگرافيك واحدهاي پژوهش در جـداول شماره 1 و 2 آورده شده است. سه كـودكي كـه بـ ه دليـلتغييـر محـل زنـدگي و يـا عـدم شـركت در كـلاس هـاي آموزش ي از مطالع ه خ ارج ش دند ب ا س ه ك ودك دارايمعيارهاي ورود جايگزين شدند. لذا با افزايش طـول مـدتنمونه گيري اندازه نمونه حفظ گرديد.
آزمون كلموگروف – اسميرنوف نمايانگر توزيع نرمالنمرات واحدها ي پژوهش در متغيرهاي پژوهش قبل و بعداز مداخله آموزشي بود (05/0>p)، لذا براي سنجش تفاوت از آزمون آماري »تي زوج « استفاده شد. بنا بـر نتـايج بـينميانگين نمرات كسب شده توسط كـودك در حي طـه هـاي رعايت اصول انسولين درماني، رعايت اندازهگيري قندخون، رعايت رژيم غذايي و انجام فعاليتهاي بدن ي (001/0<p) قبل و بعد از مداخله آموزشي اختلاف معنادار آماري وجـودداشت (جدول شـماره 3). بـه عبـارت ديگـر، آمـوزش بـهكودك د يابتي موجب بهبود و ارتقا ي توانايي مديريت آنـاندر كنترل قندخون شد . بين ميانگين مقـدار قنـدخون ثبـتشده كودك ديابتي به مدت يك هفته قبل و بعد از مداخله آموزشي و نيز بين ميانگين مقـدار هموگلـوبين گليكوزيلـهقبل و سه مـاه بعـد از مداخلـه آموزشـي اخـتلاف معنـا دار آماري وجـود داشـت (001/0<p) (جـدول شـماره 4). بـااستناد به نتايج فوق توانمندسازي كودك د يابتي با تأكيد برآموزش موجب بهبود مديري ت قندخون كودك مبتلا شد.
جدول 1- مشخصات دموگرافيك كودكان ديابتي مورد مطالعه در سال 92
انحراف معيار ميانگين بيشترين كمترين ويژگي مورد بررسي
1/86 11/86 14 10/01 سن كودك (سال)
6/34 44/45 57 33 سن پدر (سال)
5/90 39/80 57 30 سن مادر (سال)
7/81 40/16 58 24 وزن كودك (كيلوگرم)
1/19 3 4 1 مدت زمان ابتلا به بيماري كودك (ماه)
1/02 1/85 5 1 دفعات بستري كودك در سال گذشته

1268732239263Downloaded from jne.ir at 10:27 +0330 on Wednesday October 11th 2017


دیدگاهتان را بنویسید