۱. گروه مرتع و آبخيزداري، دانشكده منابع طبيعي، دانشگاه صنعتي اصفهان
۲. گروه مرتعداري و آبخيزداري، دانشكده منابع طبيعي و علوم زمين دانشگاه شهرکرد
* : مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي: [email protected]
۷۱
مقدمه
1268732170558

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

آتشسوزي یکـی از عوامـل مهـم در تعیـین سـاختار و ترکیـبجوامع گیاهی بهویژه در مراتع خشک و نیمـه خشـک مـیباشـد(19). آتشسوزي میتواند نقشی کلیدي در سـاختار و عملکـرداکوسیستمهاي مرتعی داشته باشد. تغییر در چگونگی سـاختار وترکیب پوششگیاهی یکی از بارزترین اثـرات آتـشسـوزي بـراکوسیستمهاي طبیعی است (31).
آش فتگیهـاي محیط ی ک ه ش رایطی مانن د ن ور، رطوب ت، درج هح رارت و مح یط ش یمیایی را تغیی ر م یدهن د، ب ر روي جوانهزنی بذور گیاهان در بسیاري از اکوسیسـتم هـا نقـش دارنـد.
آتشسوزي بهدلیل اینکه خود یک عامل آشـفتگی مـیباشـد، بـرهمه این شرایط ذکر شده تأثیر گذاشته و در بسیاري از اوقات بـرجوانهزنی نیز تأثیر میگـذارد (10). تـنش حرارتـی، دود حاصـل ازگیاهان و خاکستر آنها در نتیجه آتـش، باعـث تحریـک جوانـهزنـیبذور برخی از گیاهان مرتعی میگردد. تـأثیر محصـولات آتـش بـرجوانهزنی بذر مـی توانـد بـه دو صـورت درونـی (شـیمیایی ) و یـاخارجی (فیزیکی) باشد (22). براي مثال، حرارت باعـث شـکافته شدن پوسته غیرقابل نفوذ بذور گردیده و در نتیجه ورود آب بـهدرون بذر را تسهیل مـ ینمایـد؛ کـه ایـن عمـل باعـث افـزایش جوانهزنی بذور میشود. همچنین حرارت باعث شکستن خواب فیزیکی بذر میگردد، که اغلب مهمترین نـوع خـواب در بانـکبذر خاك میباشد (17). درصد جوانهزنی اغلب گیاهان با قـرارگرفتن بذر آنها در تیمارهاي تنش حرارتی بین 05-150 درجـهسانتیگراد و در زمان کوتاه افزایش یافتـه اسـت، در صـورتیکـهدماهاي بالاتر و یا زمان طولانیتر باعث از بین رفـتن بـذر آنهـامیشود (5).
در بسیاري از گونهها معمولاً دوددهی باعث تحریک جوانهزنـی بذور میگردد. اثر مثبت محصولات آتـش بـر جوانـهزنـی بـذرگیاهان و در نهایت افـزایش تنـوع گونـهاي روشـی مهـم بـرايحفاظت و احیاء جوامع گیاهی مـ یباشـد (22). البتـه در برخـیموارد غلطت بالاي دود میتواند مانع از جوانـ هزنـی تعـدادي ازگونهها گـردد (21). اثـر دود بـر جوانـهزنـی، یـک اثـر درونـی
۷۲

(شیمیایی) میباشد، که مکانیسم آن هنوز بهطور کامل شناسـایینشده است. کیلی و باند (61) عنوان نمودند که ممکن است دود از طریــق حــل نمــودن کوتیکــول نیمــ هتــراوا باعــث افــزایشنفوذپذیري بذر شود.
جوانهزنی برخی از گونهها نیز ممکن اسـت توسـط خاکسـترتحریک گردد. اگر چـه دامنـه ایـن پاسـخ بسـیار متغیـر اسـت وخاکستر ممکن است باعث افزایش درصد جوانهزنی و یـا کـاهشآن گردد (17). اثرات تنشهاي حرارت، دوددهـی و خاکسـتر بـرجوانهزنی پیچیده است. این پیچیدگی در هنگام وقوع آتشسوزي بهعلت تأثیر ترکیبی محصـولات آتـش افـزایش مـییابـد (21). تع دادي از گون هه ا ب راي اف زایش جوان هزن ی، ب ه یک ی از محصـ ولات آتـ ش (حـ رارت، دود و خاکسـ تر) نیازمندنـ د.
در صورتیکه بعضی از گونهها نیازمند ترکیب این عوامل بـرايافزایش جوانهزنی بذر میباشند (12).
در مطالعهاي بهمنظور بررسی تیمارهـا ي دود و حـرارت بـرگونههاي غالب در سـاوان هـا ي غـرب آفر یقـا ، جوانـه زن ـی 31 گونه علفی موردبررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد کـه تیمـار دود در تعدادي از گونهها باعث افزایش و در تعدادي از گونههـا باعـثک اهش جوان هزن ی گردی د .ه مچن ین ح رارت ب الا (C°120 و C°140) در کلی ه گون هه ا باع ث ک اهش جوان هزن ی گردی د؛ درص ورتیک ه ح رارت پ ایین( C°04 و C°08) در تع دادي از گونهها باعث افزایش معنیدار جوانهزنی شد .بنابراین هیچکـداماز گونههاي موردمطالعه بهدلیل پاسـخ منفـی بـه حـرارت زی ـاد ،داراي خواب فیزیکی نبودند؛ در صورتیکه تعدادي از آنهـا بـه-دلیل پاسخ به حرارت کم داراي خواب فیزیولوژیکی بودند (8).
در آمریکا اثر تیمارهاي دود، حـرارت و اثـر متقابـل آنهـا بـرجوانهزنی 01 گونه گیاهی 6( پهنبرگ ،2 بوته و 2 علفگنـد می) موردبررسی قرار گرفـت . نتـا یج ای ـن تحقی ـق نشـان داد کـه درمجموع 9 گونـه از گونـههـا ي مـورد بررسـی تحـت تـأ ثیر دود ،حرارت و یا هر دو قرار گرفتند. یکی از گونههاي مـورد مطالعـهدر این تحقیق Astragalus crassicapus بود که جوانـه زن ـی آن تحت تیمار دود افزایش یافت 5(). همچنین در تحقیق ـی دیگـر اثر محصولات آتش (حرارت، دود و خاکستر) بر جوانهزن ـی 21 گونه گیاهی در جنگلهاي گرمسیري بررسی شـد . نتـا یج نشـانداد که عکسالعمـل گونـههـا ي گی ـاهی بـه محصـولات آتـش، تحتتأثیر گونه و نوع خواب آنها قرار میگیرد( 23).
گونههایی که تحتتأثیر محصولات آتش قرار مـی گیرنـد ازجنسها و خانوادههاي مختلفـی از بازدانگـان، تـکلپـه ايهـا ودولپهايها بوده و هـ مچنـین شـامل دامنـهاي از اشـکال زیسـتیگیاهی (از ژئوفیتها تا فانروفیتها) میباشد (22). ایـن طیـفوسیع گونهها نشاندهنـده تحریـک جوانـهزنـی توسـط عوامـلمرتبط با آتش نه تنهـا در اکوسیسـتمهـاي تحـت آتـشسـو زي طبیعی است؛ بلکه در واقع این عوامل باعث افزایش جوانـه زنـیدر گونههاي مربوط به زیستگاههایی که آتش بهطـور طبیعـی درآنها اتفاق نمیافتد، نیز میشود (02).
مطالعه و بررسی تأثیر آتشسوزي بر جوانهزنی بذور گیاهان مرتعی، امکان جمعآوري اطلاعات در مورد واکـنش گونـههـايمختلف را فراهم میآورد؛ به نحوي کـه بـراسـاس آن مـیتـوانقضاوت نمود که چه گونـ ههـایی از آتـشسـوزي سـود بـرده وکدامیک متضرر میشوند. بهعبارت بهتر، تأثیرات مثبت و منفـیآتشسوزي بر گونههاي مختلـف بهتـر آشـکار مـیگـردد . ایـنمطالعه با هدف بررسی اثر تیمارهاي مختل ـف مـرتبط بـا آتـش(شامل حرارت، دود و خاکسـتر ) بـر3 گونـه بوتـه اي از جـنسگون در مراتع نیمه استپی در منطقه فریدن استان اصفهان انجـامگرفته است.

مواد و روش ها
منطقه مورد مطالعه
این مطالعه در سال 1392 در مراتع نیمه استپی شهرستان فریـدن(΄9 º50 طـ ول شـ رقی و ΄40 º33 عـ رض شـ مالی) در 200 کیلومتري غرب استان اصفهان واقع در زاگـرس مرکـزي انجـامشد .میانگین ارتفاع منطقه از سطح دریـا 2760 متـر، و میـانگیندما و بارندگی سالانه بهترتیب 3/01 درجـه سـانتیگـراد و 336 میلیمتـر اسـت؛ و اغلـب بـارشهـا در پـاییز و زمسـتان اتفـاق میافتد. این مراتع تحـت تـأثیر چـراي دام و آتـشسـوزي هـاي سالیانه قرار دارند، که به نظر میرسد عامل انسانی نقش بسـیار زیـاديدر ایجاد آتـ شسـوزي داشـته باشـد 1(). آتـش سـوزي بـه تکـرار درسال هاي گذشته در قسمتهاي مختلف این مراتع اتفاق افتـاده اسـت.
پوش ش گیــاهی غالـب منطقــه را انـواع گــونه اي بوتــهاي ماننــد Astragalus adscendens, Astragalus susianus و Astragalus verus و گنـــــدمیان چندســـــاله نظیـــــر Bromus tomentellus و Agropyron intermedium تشــکیل میدهند.

جمعآوري بذر
بذر 3 گونه گون بوتهاي غالب در این مراتع همزمان بـا مرحلـهبلوغ بذر آنها با مراجعه به محل و به صورت دستی جمـع آوري گردید (23). با توجه به اینکه بذرها بلافاصله بعـد از برداشـتبهطور کامل قادر به جوانهزنی نیستند و در خواب فیزیولـوژیکیبهسر میبرند، بایستی یک دوره خواب چندین ماهه را پشت سر بگذارند تا با گذشت زمان بلوغ فیزیولوژیکی آنها حاصل شده و قابلیـت جوان هزن ی پی دا کننـد 2(). از ای ن رو کلی ه ب ذور ب ه آزمایشگاه منتقل شده و به مدت 3 ماه در ظـروف پلاسـتیکی ودر دماي اتـاق نگهـداري شـدند(4 و 12). مشخصـات مربـوط به گونههاي موردمطالعه بههمراه تیـره، شـکل رویشـی و زمـانجمعآوري آنها در جدول 1 آمده است.

تیمارهاي جوانهزنی
پس از گذراندن دوره 3 ماهه، از هر گونه تعداد 05 عدد بـذر وبا 3 تکرار تحت تیمارهاي حرارت، دوددهـی و خاکسـتر قـرارگرفتند. شرح تیمارهاي مورد بررسـی در جـدول2 آورده شـدهاست. پس از این مرحله، تست جوانهزنی بذر بـراي گونـههـايموردبررسی انجام گرفت. بدین منظور تعداد 05 عدد بذر، روي کاغذ صافی درون ظرف پتـري قـرار داده شـد، سـپس مقـداريقارچکش براي جلوگیري از رشد کپک و به بذور اضافه گردید.
1268732170558

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

در ادامه مقداري آب مقطر (حدود 01 میلیلیتر) به درون پتـرياضافه شد؛ سپس نمونههاي ظرف پتري در شرایط کنتـرل شـده
۷۳

1268732170558

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

ژرمیناتور با دماي 5/71- 5/22 درجه سانتیگراد و تناوب نوري 21 ســاعت روشــنایی و21 ســاعت تــاریکی قــرار گرفتنــد.
یادداشت برداري درصد جوانهزنی و سرعت جوانهزنی هر 2 روز انجام گرفت و تا روز 03 ام ادامه یافت. بذرهـا زمـانی کـه طـولریشهچه در آنها به 1 میلیمتر رسـید بـهعنـوان بـذور جوانـهزده شمارش شدند (81).

روشهاي آماري
درصد جوانهزنی (Germination percent, GP) و میانگین زمان جوانهزنی (Mean germination time, MGT) بـراي هرگونـه وهر تیمار براساس روابط 1 و 2 محاسبه شد.
GP (%) = (Ɖ ni / N) × 100 [1] MGT (days) = Ɖ (ti × ni) / Ɖ [2]
که ni تعداد بذرهاي جوانه زده در زمان ،N تعداد کل بذور در هر ظرف پتري و ti تعداد روزها از زمان شـروع آزمـایش مـیباشـد۷۴
جدول 1. اسامی گونههاي موردمطالعه بههمراه اطلاعات شکلزیستی و رویشی و زمان جمعآوري بذور آنها
گونهها خانواده شکل رویشی شکل زیستی زمان جمعآوري
Astragalus adscendens Boiss. & Hausskn. Fabaceae بوتهاي کامفیت اواسط مهر 1392
Astragalus susianus Boiss. Fabaceae بوتهاي کامفیت اواخر شهریور 1392
Astragalus verus Olivier Fabaceae بوتهاي کامفیت اواخر شهریور 1392

جدول 2. تشریح تیمارهاي مورد استفاده در جوانهزنی بذر (4)
توضیحات جزئیات تیمار
ذخیره در دماي اتاق 3 ماهه شاهد
در معرض حرارت خشک (بذرها درون آون قرار گرفتند)

06 درجه سانتیگراد و 5 دقیقه
08 درجه سانتیگراد و 5 دقیقه
120 درجه سانتیگراد و 1 دقیقه حرارت

مواد گیاهی منطقه، سوزانده شده و پس از الک گذراندن، درون آب حل شدند. محلول 01 گرم بر لیتر خاکستر
در معرض دود حاصل از سوزاندن پوشش گیاهی منطقه قرار گرفتند. 01 دقیقه دوددهی
(8). جهت آنالیز آماري، ابتدا نرمال بودن دادهها بهوسیله آزمـونکولموگروف اسـمیرنوف و همگـن بـودن واریـانس هـا توسـط
آزمــون لــون مــورد بررســی قــرار گرفــت . از آنــالیز واریــانس یکطرفه جهت بررسی اثر تیمارهاي مختلـف آتـش بـر درصـدجوانهزنی و میـانگین زمـان جوانـهزنـی اسـتفاده شـد. مقایسـهمیانگینها بهوسیله آزمون دانکـن انجـام شـد. کلیـه محاسـباتآم اري در ن رم اف زار 61 SPSS و رس م نموداره ا در مح یط 2007Excel انجام شده است.

نتایج
درصد جوانهزنی (GP)
گونه A. Adscendens درصد جوانـه زنـی متوسـطی (حـدود26 درصــد) را تحــت شــرایط شــاهد داشــت (شــکل 1). تجزیــه واریانس، اختلاف معنیدار بالایی را بـین تیمارهـاي مختلـف و شاهد نشان داد (0001/0>P). به جز تیمار C°60 (حرارت کم)
بقیه تیمارهاي حرارتی C°08 و C°120 مانع جوانهزنی شـدند .
همچنین درصد جوانهزنی در تیمارهـاي دود و خاکسـتر مشـابهتیمار شاهد بود و اختلاف معنیداري مشاهده نشد.
گونه As. verus درصد جوانهزنی کمی (5/41 %) را در تیمـارشاهد از خود نشان داد (شکل 1) و اختلاف معنیداري بین شاهد و تیمارهاي مختلف آتش وجود داشت (0001/0>P). تیمـار دودباعث افزایش حدود 2 برابري جوانهزنـی گردیـد و آن را بـه62 درصد افزایش داد. تیمارهاي C°120 و خاکسـتر باعـث کـاهشجوانهزنی در این گونه شدند و بین تیمارهاي C°06 و C°08 بـاشـــاهد اخـــتلاف معنـــیداري وجـــود نداشـــت . گونـــه A. susianus درصد جوانهزنی بالایی (حـدود 5/59 درصـد ) را در تیمار شـاهد داشـت (شـکل 1). تجزیـه واریـانس، اخـتلاف معنیداري بین شاهد و کلیـه تیمارهـا نشـان داد (0001/0>P).
ولی همه تیمارهاي آتش باعث کاهش جوانـه زنـی و یـا از بـین

شکل ۱. اثر تيمارهاي مختلف محصولات آتش بر جوانهزني بذر گونههاي گون غالب در مراتع نيمهاستپي شهرستان فريدن.
حروف غير مشترك نشان دهنده اختلاف آماري ميانگين (± اشتباه معيار) در سطح ۵% ميباشند.
رفتن بذرها در مقایسه با شاهد شدند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

میانگین زمان جوانهزنی (MGT)
میانگین زمان جوانهزنـی تیمارهـاي مختلـف بـراي گونـههـاي موردمطالعه در جدول 3 آمده است. میانگین زمـان جوانـهزنـی
تیم ار ش اهد ب راي گون هه اي A. verus ،A. Adscendens و A. susianus ب هترتی ب براب ر 28/8، 98/8 و 37/31 روز ب ود.
نتایج نشان داد که هیچگونه اختلاف معنـی داري بـین تیمارهـايمختلف آتش با شاهد در این 3 گونه وجود نداشت.

توزیع زمانی جوانهزنی
1268732170558

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:17 IRST on Saturday October 28th 2017

جوانهزنی در گونـهA. Adscendens از روز دوم شـروع شـد وتقریباً اکثر بذرها در هفته اول جوانه زدند و پـس از ایـن زمـان بهصورت پراکنده جوانهزنی اتفاق افتـاد . در گونـهA. susianus
۷۵
جدول 3. اثر تیمارهاي مختلف محصولات آتش بر میانگین زمان جوانهزنی (MGT) بذر گونههاي گون غالب در مراتع نیمهاستپی شهرستان فریدن. حروف غیر مشترك در هر ردیف نشان دهنده اختلاف آماري میانگین (± اشتباه معیار) در سطح 5% میباشند
C 60 دوددهی خاکستر تیمارها

گونه

°
C
120

°
C
80

°
شاهد

ab

تیمارها


دیدگاهتان را بنویسید