۶۹
مقدمه
1270002170557

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:27 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:27 IRST on Saturday October 28th 2017

بـا توجـه بـه اهمیـت مراتـع در تعلیـف دام و حفـظ تولیـد دراکوسیستم هاي مرتعی، بررسی عوامل مـوثر در حفـظ و توسـعهمراتع در راستاي دستیابی به اهداف توسعه پایـدار بسـیار حـائزاهمیت خواهد بود. باید اذعان کرد بهره برداري از مراتـع جهـتتأمین علوفه دام ها و چراي آنها اصلی ترین کاربرد آنها در شرایط فعلی است. بدیهی است چنین بهره برداري از مراتع، که با حفظ و پایداري آنها همراه باشد، نیازمند برنامه ریزي و مدیریت بهینـه است. در نظر گرفتن حد بهره برداري مجاز از گونه هاي مرتعـی یکی از ابزارهاي اصلی است که مي توانـد بـه مـديريت چـرا و بهر ه برداري مطلوب از مراتع کمک کند. دستيابي به مناسب ترين شدت برداشت، که به عملکرد بهينـه دام و پايـداري اکوسيسـتم مرتعي منجر شود، از اصول اساسي در مديريت مرتـع بـه شـمار می آيد(٧). مقاومـت گياهـان بـه شـدت برداشـت تحـت تـاثيرفرايندهاي فيزيولوژيکي، بيوشـيميايي و تغييـرات مرفولـوژيکياست. بنابراين اين سه عامل در رشد گياهان موثر هستند و براي مديريت مرتع اهميت خاصي دارند. از اين نظر مطالعات ميداني و نيز مطالعات گلخانه اي و آزمايشـگاهي بـراي توسـعه دانـشاکولوژي و فيزيولوژي گياهان مرتعي کاملاﹰ ضـروري اسـت(٨).
مک ناگتون (١٢) سـه فـرض زيـر را بـراي واکـنش گونـه هـايمختلف گياهي نسبت به چرا ارائه کرد: (الف) بعضي از گونه هـابه چرا به شدت حساس انـد و حتـي ممکـن اسـت در سـطوحچراي سبک صدمه زياد ببينند. (ب) بعضي از گونه ها تا رسيدن چرا به ميزان معيني، متاثر نمي شوند ولي از آن ميزان بيشتر بـه -شدت، صدمه مي بينند. (ج) ساير گونه ها با افزايش شدت تا حد بهينه چرا، رشد گياه افزايش ولي سپس کـاهش مـي يابـد و بـهمرگ گياه ختم مي شود.
بصيري و همکاران (١) با تحقيقي در مورد اثرات متقابل تنش رطوبتي با شدت و تکرار برداشت بر عملکرد گونه هاي
اظهار داشتند که Nitraria schoberi و Atriplex leniformis برداشت زياد (٨٠% از ارتفاع) را بهتر از گونه A. lentiformis
N. schoberi تحمل مي کند. بر اساس نتايج بهدست آمده،
۷۰
عملکرد گونه ها در برداشت متوسط (٥٠% از ارتفاع) در همه مراحل قطع از ميانگين، توليد بيشتري نسبت به سطح برداشت کم (٢٠% از ارتفاع) و زياد (٨٠% از ارتفاع) برخوردار است. در ضمن عملکرد گو نهها بعد از برداشت اول افزايش و پس از برداشت هاي بعدي کاهش داشته است.
هويزه و احمديان (٩) واکنش Panicum antidotale را نسبت به تکرار (هر ٦ روز، ١٢ روز و ١٨ روزيكبار) و شدتهاي مختلف برداشت (٣٠%، ٥٠% و ٧٠% توليد) بررسي کردند. نتايج نشان داد که سطح سوم تيمار اصلي (هر ١٨ روزيكبار برداشت) و سطح سوم تيمار فرعي (شدت برداشت ٧٠% ) توليد برتري نسبت به ساير تيمارها داشتند. پايداري و بقاء بهتر و توليد جوانه هاي رويشي بيشتر در تيمار موفق، موجب افزايش زمان و فرصت بيشتر گياه براي ترميم و انباشت مجدد ذخيره غذايي و توليد گرديد.
بوايي و ترليسا (١٠) به اين نتيجه رسيدند که قطع ٩٠ درصد شاخ و برگ گياه آتريپلکس منجر به کاهش مواردي از قبيل سطح کربوهيدراتهاي ذخيره اي قاعده ساقه و ريشه هاي گياه، تعداد شاخ ههاي گل دهنده، پوشش زنده، طوقه و توليد گياه گرديد ولي وقتي ٦٠ درصد شاخ و برگ گياه قطع گرديد گياه توانست ضمن حفظ توليد به حيات خود ادامه دهد.
ايران يکي از مهمترين خاستگاه هاي رويش گون در دنيا مي باشد و بالغ بر ٨٠٤ گونه که ٦٥ درصد آن انحصاري اين کشور است را شامل ميشود(١١). به علت تنوع در گونه، گون ها از جنبه هاي مختلف داروئي، صنعتي، حفاظت خاک (تثبيت شن) و توليد علوفه ارزشمند مي باشند با توجه بهاين که جنس گون از تيره لگومينوز بود(٣)، اهميت اين مطالعه استفاده از سه گونه از جنس گون است که بسيار کم مورد مطالعه، آزمايش و بررسي قرار گرفته اند. گونه هاي گياهي مورد مطالعه شامل Astragalus A. podolobus ،A. cyclophyllon,G. Beek ،caragana HohenBoiss & Hohen مي باشند که در ايران و بعضي از کشورهاي همسايه انحصاري هستند. اين گون هها اغلب گياهان سازگار با مراتع نيمه استپي هستند. گونه هاي موردمطالعه بهندرت در مراتع، غالب هستند و اغلب بهصورت گونه همراه با ديگر گونه ها وجود دارند. اين گونه ها نقش مهمي در توليد علوفه براي حيوانات از لحاظ کيفيت و خوشخوراکي دارند که بخشي از علوفه مورد نياز دام را از اوايل بهار تا تابستان تامين مي کنند و همچنين توانايي حفاظت خاک و تثبيت نيتروژن را دارا هستند. بعضي از مشخصات کيفيت علوفه گونه هاي مورد مطالعه (در جدول ١) نشان داده شده است(٤، ٥ و ٦). يونجه (Medicago sativa) جزء گياهان علوفه اي خانواده لگومينوز است. اين گياه از نظر کيفيت علوفه و مواد غذايي و ميزان انرژي مطلوب از گياهان بسيار خوشخوراک بوده است. اين گونه در اصلاح خاک، جلوگيري از فرسايش آبي و تثبيت نيتروژن بسيار مناسب مي باشد. تحمل زياد نسبت به شرايط خاص رويشگاهي اعم از شرايط نامساعد محيطي، خاک و آب و هوايي داشته است(٢). رويشگاه گونهAstragalus caragana در ترکيه، ايران و قفقاز ميباشد. اين گونه در ايران بهصورت پراکنده در شمال، شمال غرب، غرب و مرکز پراکنده شده است(٤ و ١١). گونه A. cyclophyllon انحصاري ايران است و بهصورت پراکنده در غرب و مرکز ديده شده است(٥). رويشگاه گونه A. podolobus در روسيه و ايران مشاهده شده است. اين گونه در ايران بهصورت پراکنده در شمال، شمال غرب، غرب و مرکز ديده شده است(٦).
گونه هاي موردمطالعه در مراتع نيمه خشک و خشک اسـتاناصفهان بهخاطر عواملي از جمله چراي شديد بـه شـدت مـوردتهديد واقع شـده انـد (٤، ٥ و ٦).ايـن گونـه هـا در مقابـل چـراواکـنش هـاي متفـاوتي از خودشـان نشـان مـي دهنـد. از نظـر بهره برداري با توجه به افزايش خوشخـوراکي در طـول فصـلرويش عملا گياه فرصت کـافي بـراي گذرانـدن کليـه مراحـلرويشي پيدا نمي کنند و لذا مراتع طبيعـي کـه مـورد چـرا قـرارمي گيرند بهعلت عدم امکان تکامل رشد زايشي و توليد بـذر درمعرض انقراض قرار گرفته اند.
انجام تحقيقاتي بهمنظور بررسي گونه هاي مرتعي مقـاوم بـهبرداشت که علوفه مورد نياز را تامين نموده و در حفاظت خاک نيز نقش داشته باشند لازم بهنظر مي رسد. با انجام اين پـژوهشروي گونه هاي مرتعي گون که گياهان مقاوم به شـرايط سـختمحيط هستند و از نظر توليد علوفه نيز مناسب مي باشند؛ مي توان به پتانسيل استفاده از اين گياهان در تبديل ديم زارهاي رهاشـدهبه مرتع و حفاظت آب و خاک را بررسي نمود. اين سـه گونـهگون از گونه هايي هستند که مورد استفاده دام قـرار مـي گيرنـد،پس مي تـوان از آنهـا بـراي احيـاء مراتـع در منـاطق خشـک ونيمه خشک استفاده نمود. توان استقرار و رشد اين گونه ها حـائزاهميت فراوان است، از اينرو ميزان بهره برداري مناسـب بـرايمديريت مناطق احيا شده توسط اين گياهان ضروري مـي باشـد .
تحقيق حاضر با هدف مشخص کردن بهتـرين ميـزان برداشـتبراي گونه هاي موردمطالعه و در نهايـت تحمـل آنهـا در مقابـلشدت برداشت (بهعنوان شرايط مشابه سازي شده چرا) مي باشد تا بر اساس نتايج حاصل بتوان در خصوص مقاومت بـه چـرايآنها قضاوت نمود.

مواد و روش ها
1270002170557

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:27 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:27 IRST on Saturday October 28th 2017

بهمنظور بررسي مقاومت گونه ها به شدت برداشت، آزمايشي در گلخانه تحقيقاتي دانشکده منابع طبيعي، دانشگاه صنعتي اصفهان در بهار و تابستان سال ۱۳۹۲ انجام شد. کيسه هاي پلاستيکي با قطر دهانه ۲۰ سانتيمتر و ارتفاع ۱۰۰ سانتيمتر در لوله هايي از جنس پليکا با همين ابعاد قرار گرفت. انتهاي پاييني هر کيسه با ۲ کيلوگرم شن درشت و بقيه آن با خاک محل رويش آماده شده از مخلوط خاک منطقه ايستگاه منابع طبيعي فريدونشهر و ماسه شسته شده به نسبت ۲ قسمت ماسه و ۹ قسمت خاک منطقه بهتدريج پر شدند. بذر اين گونه ها از مراتع غرب استان اصفهان (A. cyclophyllon ،Astragalus caragana وA. podolobus بهترتيب از مراتع چادگان، فريدونشهر و داران) جمع آوري گرديد و بذر رقم معروف به قره يونجه (Medicago sativa) از اداره کل منابع طبيعي استان اصفهان تهيه شد. سپس ۸۰ بذر سالم از هر گونه از بين بذرهاي تهيه شده انتخاب و تيمار خرا شدهي بر روي بذرهاي گونه هاي گون اعمال شد پس از چند آبياري
۷۱
1270002170557

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:27 IRST on Saturday October 28th 2017

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:27 IRST on Saturday October 28th 2017

. تدريجي و خروج زه آب از لوله ها، ۶ عدد بذر در داخل بسـترهر لوله و در عمق تقريبي ۵/۲ -۵/۱ سـانتي متـري کاشـته شـد. تعداد بوته ها به دو عدد در مرحله چهاربرگي در هر لوله کاهش داده شد و از هـر واحـد آزمايشـي در زمـان، برداشـت علوفـهصورت گرفت. آزمايشي با طرح فاکتوريل در قالـب دو فـاکتورروي توليد گونه هاي مرتعي انجام شده است، يکي از فاکتورهـانوع گونه مرتعـي بـا چهـار سـطح (A ،Astragalus caragana A. podolobus،.cyclophyllon و Medicago sativa) و فـاکتورديگر سطح برداشت با سه سطح شامل يک بار در پايـان اولـينفصل رويش (سـطح برداشـت اول: شـاهد )، برداشـت متوسـط(ســطح برداشــت دوم: ۶۰ درصــد از ارتفــاع) و زيــاد (ســطح برداشت سوم: ۸۰ درصد از ارتفـاع ) بـوده اسـت. دوازده تيمـار(ترکيب سطوح فاکتور) در چهـار تکـرار و بـه صـورت کـاملاتصادفي پياده و اجرا شده اند. دليل انتخاب اين سطوح برداشـتبراساس طبقه بندي بهره برداري دفتر امور اراضـي نيومکزيکـويجنوبي شامل: استفاده نشده (صفر تا ۵%)، استفاده سـبک (۶ تـا۴۰%)، استفاده متوسط (۴۱ تـا ۶۰%)، اسـتفاده سـنگين (۶۱ تـا
۸۰%) و استفاده خيلي سنگين (۸۱ تا ۱۰۰درصد) است(۸) و به بررسي عکس العمل گياه در برابر سطوح برداشـت زمـاني کـهگياه فقط در پايان فصل رشد، برداشت شود (بـه عبـارت ديگـرعدم برداشت گياه در طول فصل رويشي و زایشی)، يا برداشت ۶۰ درصد از ارتفاع به عنوان برداشت مجـاز و يـا برداشـت ۸۰ درصد از ارتفاع به عنوان برداشت سنگين پرداخته شـود . گونـهMedicago sativa بهعنوان يک گونه شاهد در جهت مقايسه با اين سه گونـه گـون در نظـر گرفتـه شـده اسـت. قسـمت هـا ي برداشتشده گونه گياهي در هر گلـدان (لولـه )، در مرحلـه اول
۷۲
جدول ١. برخي از مشخصات کيفيت علوفه گون ههاي مورد بررسي(٣، ٤، ٥ و ٦)
خوشخوراکي انرژي متابوليسمي(مگاژول بر کيلوگرم) قابليت هضم پذيري(%) پروتئين خام(%) نام گونه
خوب – – ۲۹/۵ Astragalus caragana

عالي ۱۰/۲۵ ۶۵/۸ ۱۲ Astragalus cyclophyllon
عالي ۸ ۵۹/۵۶ ۱۷/۵ Astragalus podolobus
ارتفاع برداشت شده آن، انـدازه گ يـري شـد و سـپس در داخـلپاکت مخصوص خود قرار گرفت در دماي ۶۵ درجه سانتيگراد به مدت ۴۸ ساعت در آون خشک شد و وزن مـاده خشـک بـاترازوي دقيق توزين شد.
در تيمار شاهد ماده خشک و ارتفاع اندا مهاي اهو يي هنگام برداشتنهايي اندازه گيري شد، براي دو تيمار ديگر (برداشت متوسط و زياد)، ماده خشک و ارتفاع بخشهاي اهو يي شامل ماده خشک کل و ارتفاع کل مجموع برداشت ها به اضافه ماده خشک و ارتفاع آخرين برداشت بود(تجمعي). تجزيه و تحليل آماري داده ها با روش تحليل واريانس دوطرفه مدل خطي عمومي با نرم افزار اس پي اس اس انجام شد. آناليز بر روي لتو يد ماده خشک و ارتفاع اندام هاي اهو يي بر روي چهار گونه مورد مطالعه صورت گرفت.

نتايج
نتايج تجزيه واريانس گونه، سطح برداشت و اثر متقابل گونه و سطح برداشت بر توليد ماده خشک و ارتفاع اندام هاي اهو يي گياهان در (جدول ۲) نشان داده شده است.

لتو يد ماده خشک و ارتفاع اندام هاي هوايي گونه ها
نتايج حاصل از تجزيه داده ها نشان داد که توليد مـاده خشـک وارتفاع انـدام هـا ي هـوا يي در بـ ين چهـار گونـه داراي اخـتلافمعني داري در سطح يک درصد است(جدول ۲). معني دار بـودناختلاف توليد ماده خشک و ارتفاع اندام هاي اهو يي، علوفه مبين اختلاف پتانسيل توليد اندام هاي اهو يي، بين چهار گونـه اسـت.
بيشترين توليد ماده خشک مربوط به گونه يونجه با ۶۶/۲۲ گرم در پايه و بقيـ ه بـه ترت يـ ب Astragalus caragana (۹۴/۶ گـــرم در پايـــه)، A. podolobus (۳۹/۴ گـــرم در پايـــه) و A. cyclophyllon (۸۵/۳ گرم در پايه) در اولـ ين سـال رو يـ ش است و مقايسه ميانگين ها بهروش دانکن براي لتو يد ماده خشک بيانگر۳ گروه مي باشد(شکل ۱).
در اين مطالعه بين دو گونه A. cyclophyllon و A. podolobus در توليد ماده خشک اندام هاي اهو يي از لحاظ آماري اخـتلافمعني داري در سطح يک درصد مشاهده نشد(شکل ۱).
يونجه با ارتفـاع (برداشـت شـده تجمعـي ) ۴۵/۱۹۳ سـانت يمتر داراي ارتفاع برداشت شده بالاتري نسبت به سـا ير گونـه هـا وبقيه به ترتيب Astragalus caragana (۱۹/۵۵ سـانت يمتر)، .A
podolobus (۰۸/۵۲ سـانت يمتـر ) و A. cyclophyllon (۶۷/۱۳ سانتيمتر) در اولين سال رويش بود. مقايسه ميانگين ها بهروش دانکن براي ارتفاع برداشت شده نيز ۳ کلاس ارتفاعي را بـرا ي گونه هاي مورد مطالعه نشان داد. اختلاف ارتفاع اندام هاي هـواييدو گونه A. caragana و A. podolobus در سـطح يـ ک درصـدمعني دار نبود(شکل ۱).

جدول ۲. جدول تجزيه واريانس براي توليد ماده خشک و ارتفاع برداشت شده اندام هاي هوايي
متغيرهاي وابسته
908307-272299

F

ه
ج
در

ي
د
ا
آز

ع
منب

∗∗
∗∗
ه
ن
گو

F

ه

ج

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید


دیدگاهتان را بنویسید