3-10- 1 مناظره اول71
3-10-2 مناظره دوم 78
3-11 مكاتبات ركن الدوله با شيخ صدوق79
3-12 بررسي مناظرات 80
3-12-1 تعداد سوالها و طراح آنها 80
3-12-2 محتواي سوالهاي مطرح شده 80
3-12-3 تأييدها و تشويقهاي ركن الدوله 81
3-12-4- هدف از مناظرات 82
نتيجه 84
منابع و مأخذ 86

مقدمه
يکي از عمده ترين مسائلي که محققان تاريخ اسلام به آن مي‌پردازند توجه به تفاوتهاي مذهبي در ايران بعد ازاسلام مي‌باشد.رواج وانديشه ي مذهبي تشيع،يکي از مهم ترين نمود وتجلي اين تفاوتهاي مذهبي است.اين مساله به نوبه خود ناشي از عوامل مختلفي مي‌تواند باشد.يکي از اين عوامل تلاش وجهدي است که عالمان مختلف از خاندانهاي گوناگون شيعي در اين را ه انجام مي‌دادند. نوشتن کتب مختلف شيعي وجانبداري از اهل بيت،وجود خاندانهاي شيعي نظير آل نوبخت وآل ترکه در اين سرزمين همواره مورد توجه محققين بوده است.
يکي از معروفترين خاندانهاي شيعي درايران، خاندان آل بابويه است که درقم، مهد گسترش تشيع مستقر بودند.اين خاندان بزرگ که بيشتر از ديگر خاندانهاي ايراني علماي نامور پرورش داده است و يکي از بزرگترين دانشمندان شيعي بنام شيخ صدوق نيز ازاين خاندان برخاست، در درجه بالايي از اهميت برخورداراست. حضور شيخ صدوق بعنوان رهبر علمي‌مذهبي شيعيان در ري وهمچنين پدرش علي بن بابويه قمي‌از علماي مشهور شيعي، اهميت اين خاندان را در متمايل کردن ايران به سمت تشيع بيشتر و بهتر جلوه گر مي‌سازد.اين تحقيق برآن است تا به نقش وخدماتي که علماي اين خاندان براي رشد و گسترش تشيع در قم،مرکز ايران بعنوان يکي از مهم ترين پايگاه هاي نشر وتوسعه تشيع انجام دادند بپردازد.
درارتباط با خاندانهاي بزرگ شيعه در ايران تا کنون تحقيقات مفصلي صورت گرفته است،که در اين ميان خاندان آل بابويه نيز به عنوان يکي از بزرگترين آنها بي نصيب نمانده است.اما بيشترين اين آثار،درواقع تاکيد اصلي خود را بر شيخ صدوق،بعنوان شخصيتي شناخته شده درميان اين خاندان قرار داده اند. درمورد پيشينه تحقيق از جمله کتابهايي که که در ارتباط با شخصيت شيخ صدوق نوشته شده است، مي‌توان به کتاب” فقيه ري”، نوشته حسن موسوي خراساني مي‌توان اشاره نمود،که درقسمت معرفي منابع تحقيقاتي به آن اشاره شده است. درواقع تاکيد اصلي نگارنده در جهت نماياندن وظيفه شيخ صدوق بعنوان رهبر شيعي ري بوده است، نه تمام اعضاي خاندان بابويه. همچنين مقالات متعددي در اين زمينه به رشته تحرير درآمده است، که ازجمله آنها مي‌توان به” شرح حال سه تن از معارف بزرگ شيعه: شيخ صدوق، کليني وطبرسي” تاليف حبيب الله مظلومي‌ اشاره نمود که هدف آن فقط شناسايي و معرفي شيخ صدوق و دوتن ديگر از علماي شيعي مي‌باشد.از مزاياي اين مقاله آن است که شخصيت و آثار شيخ صدوق نسبتاً خوب به خواننده معرفي شده است،اما نويسنده به شخصيت علمي‌پدر وديگر اعضاي خاندان شيخ صدوق توجهي ننموده است.
اما درارتباط با کليه اعضاي اين خاندان کتاب فهرست آل بابويه و علماءالبحرين تاليف سليمان ماخوذي منتشر شده است. اين کتب اگرچه ازدسته معدود کتابهايي هستندکه به معرفي نسبي تک تک اشخاص علمي‌خاندان آل بابويه پرداخته است،اما صرف نظر ازعربي بودن کتاب وترجمه نشدن آن،اين نقص را هم دارد که ازاشاره کردن به وظيفه ونقش اين علما درارتباط باگسترش وپيشبرد تشيع درايران غافل مانده ودربسياري موارد فقط وفقط ازاين علما نام برده،بدون اينکه حتي نامي‌ازآثارشان برده باشد.
” دائره المعارف تشيع “، “دانشنامه جهان اسلام” و”دائره المعارف بزرگ اسلامي”،نيز هرکدام تقريباً جسته گريخته به معرفي خاندان آل بابويه،وتوضيح درمورد تعدادي چند از علماي اين خاندان پرداخته است،اما همانطور که مي‌دانيم اين ازويژگيها و خصوصيات دائره المعارفهاست که به تجزيه و تحليل مسائل نمي‌پردازدو صرفا ََشمه اي کلي ازاطلاعات را دراختيار خوانندگان قرار مي‌دهد.
در اين ميان جاي بررسي نقش کلي اين خاندان به خصوص نقش شيخ صدوق در پيشرفت تشيع در ايران،خالي به نظر مي‌رسد.اگرچه همانطور که گفته شد در ارتباط با شخصيت و آثارواقدامات شيخ صدوق نکات خوب وارزنده اي ارائه شده است، اما نبايد از تلاش واقدامات ساير اعضاي اين خانواده که در مرکز ايران انجام داده اند و تا حد زيادي از آن غفلت شده است بي توجه گذر کرد.دراين پژوهش تلاش گرديده است که تاحد مقدور اين نقص برطرف گردد.
لازم است ابتداهداف وسپس فرضياتي وسوالاتي که در اين راستا دغدغه اين تحقيق بوده است مطرح گردد:
اهدافي که اين تحقيق دنبال مي‌کند عبارتند از:
1- تبيين حوادث مرتبط با مسائل مربوط به شيعيان در قرن چهارم
2. معرفي برجسته ترين افراد خاندان بابويه.
3. بررسي روابط ميان افراد اين خاندان با برخي از افراد صاحب نام معاصر.
4.تبيين نقش شيخ صدوق درمباحث کلامي‌دوره آل بويه هجري.
به پرسش هاي زير نيز سعي شده پاسخ داده شود :
1.عوامل فرهنگي تا چه ميزان بر گسترش تشيع در ايران تاثير گذار بوده است؟
2.در خاندان بابويه به جز شيخ صدوق و پدرش چه کساني شخصيت هاي علمي‌وفرهنگي داشته اند؟
3. اقدامات کلامي‌شيخ صدوق تا چه ميزان درگسترش تشيع درايران نقش داشته است؟
4. را بطه ي شيخ صدوق با ديگر علما ودانشمندان هم عصر خود چگونه بوده است؟
فرضياتي که درجهت اثبات آنها تلاش گرديد عبارتند از:
1. خاندان بابويه يکي از ارکان مهم در گسترش تشيع در ايران تلقي مي‌گردد.
2. در ميان اعضاي اين خاندان، فقط شيخ صدوق داراي بالاترين مرتبه ي علمي‌است.
معرفي منابع
اگرچه منابع اصلي در پيشبرد اين تحقيق بسيار کمک نمود اما ترجمه نشدن بسياري از کتب و عربي بودن صرف آنها از جمله مشکلات اين دسته از منابع بود. عمده منابع استفاده شده يا از کتب رجال بوده يا از کتب فهرست. همچنين از کتاب مجالس المومنين و رياض العلماء و حياض الفضلاء نيز به وفور استفاده شد. اين دو کتاب اخير اگرچه جزء منابع دست اول محسوب نمي‌گردد، اما قدرت انتقال مطالب آنها را مي‌توان هم رديف کتب اصلي انگاشت.

منابع اصلي
رياض العلما و حياض الفضلاء
نويسنده کتاب رياض العلماء و حياض الفضلاء ميرزا عبدالله افندي است از مولفان قرن دوازدهم ومتوفي 1130ق است. مولف به جمع آوري آثار مولفان شيعه و سني و سپس به معرفي آثار آنان پرداخته است. رياض العلماء بهترين و سودمندترين اثر قرن دوازدهم هجرى است كه در حالات و بيوگرافى دانشمندان و علما از سري کتب رجال و تراجم نگارش يافته.اگرچه که کتاب فصل بندي منظم وخاصي ندارد،اما ارزش كتاب رياض العلماء دراين است كه مولف آن پايه كار را روى تحقيق و تتبع گذشته و تنها به نقل گفته هاى بيوگرافي نويسان اكتفا نمى كند.كتاب رياض العلماء دردو بخش تاليف شده: بخش اول در حالات علماى خاصه كه شيعه باشند. و بخش دوم در حالات علماى عامه كه اهل تسنن باشند.اين کتاب در شش مجلد و به ترتيب حروف از حرف الف تا ياء مى باشد. يکي از معايب اين کتاب اينست که مطالب مولف گاهى بقدرى درهم است كه حتى خواندن آنها بسيار مشكل است. شايد اين موضوع بخاطر شدت احتياط وحتي وسوسه نويسنده باشد و پيداست كه روى هر كلمه حساب دقيق مى كرده و نمى توانسته تنها نقل مطالب خود را قانع سازد. در حاشيه بسيارى ازنامها و نقلها نوشته است: بايد ملاحظه شود و در بيشتر جاها لفظ[ اقول] را نوشته تا هنگام ترتيب كتاب دراين موارد دقت مجددى بعمل آورد و تجديد نظر نمايد.متاسفانه كتاب بصورت پيش نويس باقى ماند و مولف نتوانست آن را پاك نويس كند و تا پس از 1130 كه مولف در گذشته تتبع و وسوسه در تحقيق فرصت تنظيم نهائى را بوى نداد. دراين رساله از مجلدات گوناگون اين کتاب بهره برده شد.
مجالس المومنين
کتاب ديگر کتاب مجالس المومنين است. اين کتاب اثر قاضي نورالله شوشتري (م1019)است مولف سعي نموده در اين کتاب به معناي واقعي کلمه يک دائره المعارف از تشيع و به خصوص تاريخ آن با تقسيم بندي فصلي راترتيب دهد.اين کتاب با آنکه اسلوب نگارش آن کمي‌کهنه وقديمي‌بود،اما اثري پرمطلب و سودمند مي‌باشد. او علاقه شديدي به گسترش و نفوذ مذهب تشيّع داشت. وي اين كتاب را، كه مشتمل بر دوجلددر دوازده مجلس است، درباره علما، خلفا، شعرا، ادبا و نويسندگان شيعه و شهرها و كشورهاي شيعه نشين به رشته تحرير درآورد تا گوشهاي از عظمت و گسترش مذهب را به نمايش بگذارد; زيرا وي مشاهده ميكرد كه مخالفان شيعه به آنان طعنه ميزنند و ميگويند: مذهب تشيّع در ابتداي ظهور دولت صفويه به وجود آمده است. مجالس المؤمنين بر همين اساس تأليف شد، هرچند به عقيده برخي، همچون عالم فاضل، ميرزا عبداللّه افندي اصفهاني، صاحب رياض العلما، مرحوم قاضي نوراللّه شوشتري در اين كار راه افراط و تفريط پيموده.اما اين اظهار نظر از اعتبار و ارزش کتاب چيزي کم نمي‌کند.استفاده از اين کتاب در رساله حاضر بيشتر از جلد اول کتاب و بخصوص مجلس پنجم آن در ذکر علما ومفسرين و متکلمان و محدثان بوده.در فصل آخر اين رساله ودر قسمت مربوط به مناظرات شيخ صدوق در مورد احقاق حق حضرت علي(ع)وديگر ائمه از اين مجلس به وفور استفاده شد.
از ديگر کتب استفاده شده در اين رساله کتب رجال هستند که به معرفي رجال وعلماي مشهور ونامي‌پرداخته اند.نمونه بارز اين سري کتب،کتاب رجال شيخ طوسي و همچنين رجال النجاشي مي‌باشد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

الرجال
کتاب الأبواب معروف به رجال شيخ طوسي اثري از شيخ طوسي، از عالمان شيعه در قرن ? هجري مي‌باشد. رجال شيخ طوسي نزد دانشمندان شيعه داراي اعتبار ويژه‏اي است. اين کتاب از اصول پنج گانه اوليه علم رجال است. تاريخ تأليف اين کتاب در اواخر عمر شيخ طوسي بوده و شيخ مطالب اين کتاب را از منابع متعدد و اصول فراواني که در اختيار داشته جمع آوري نموده‌است. پس از او منابع مذکور از بين رفته و تنها راه دستيابي به مطالب منابع اوليه همين اصول رجال است.در اين کتاب ابتدا نام و کنيه و لقب و نسبت افراد آمده و در بعضي موارد رابطه او با معصوم نيز ذکر شده‌است. طبقه راويان و برخي تاريخ‌ها و توثيقات و تصنيفات نيز به مناسبت ذکر شده. در اين کتاب کمتر توجهي به مذهب يا جرح و تعديل افراد شده و در اکثر موارد تنها نام افراد ذکر شده و هيچ توضيح اضافه‏اي براي آنها نيامده‌است. البته از امام کاظم به بعد اين سري نکات بيشتر ذکر شده‌است.درجاي جاي اين رساله از مطالب کتاب مذکور مخصوصا از عالمان معاصر با شيخ صدوق يا ديگر اعضاي خاندان بابويه به نحو مقتضي استفاده گرديده است.
رجال النجاشي
مولف کتاب رجال النجاشي ابوالحسن احمد بن علي بن احمد بن عباس بن محمد بن عبدالله بن ابراهيم بن محمد بن عبدالله بن نجاشي (م450ق). اين كتاب حاوي اسامي‌مصنفات شيعه اماميه است. مؤلف در اين اثر، به ذكر مصنفات و بحثي اجمالي راجع به كنيه، القاب، انساب محل سکونت و مقام آنان مي‌پردازد. به علاوه، آنچه را از مدح و ذم در باره آنان گفته شده است، مطرح مي‌كند.
رجال النجاشي از گرانبهاترين آثار شيعي در فن علم رجال است که در بين چهار کتاب اصلي علم رجال درخشندگي خاصي نظير درخشندگي کتاب کافي در بين کتب حديثي دارد. کتاب نامبرده حاوي نام 1270تن از محدثان و علماي شيعي است و در بيشتر موارد سلسله سند از نجاشي تا راوي و شخصيتي که به معرفي وي و آثار او پرداخته ذکر شده است. نجاشي اين کتاب را در دو جزء تهيه و تنظيم کرده و به همان ترتيبي که خود صورت داده است بارها منتشر شده است.اين کتاب در زمينه نام بسياري از اساتيد و شاگردان شيخ صدوق و پدرش علي بن بابويه به رساله بسيار کمک نمود.
کتاب الغيبه
يکي ديگر از کتب بسيار استفاده شده درجاي جاي اين تحقيق کتاب الغيبه شيخ طوسي است. کتاب ” الغيبَة ” تأليف ” شيخ الطّائفه ابي محمّد بن الحسن طوسي ” (متوفّي ??? هجري قمري) است. ” شيخ طوسي ” در اين کتاب معتبرترين استدلالات، هم از نظر روايتي و هم از لحاظ کلامي‌را در توجيه غيبت کبري امام دوازدهم به کار مي‌برد و با استفاده از احاديث واستدلال عقلي ثابت مي‌کند که امام دوازدهم حضرت مهدي است که بايد در پرده غيبت به سر برد. “شيخ طوسي” اطّلاعات تاريخي موثّقي را در مورد فعّاليتهاي مخفي چهار نائب خاصّ امام دوازدهم به نقل از کتاب مفقود شده‌اي تحت عنوان “الاخبار الوکلاء الاربعه” نوشته “احمد بن نوح بصري” ارائه مي‌دهد.استنادات بسياري از روايات در متن اين رساله از کتاب مذکور نقل شده.
الفهرست ابن نديم
تاريخ تأليف الفهرست ابن نديم چنانکه در موارد متعدد بدان تصريح شده سال 377ق است گرچه پيش از تأليف الفهرست ابن نديم، آثاري معدود و مختصر باعنوان فهرست تأليف شده بوده، ولي شيو? تدوين آن آثار با روش ابن نديم بسيار متفاوت است، به طوري که مي‌توان الفهرست را يگانه کتاب شناسي عمومي‌4 سد? نخستين اسلامي‌و حتي مدتها بعد از آن به شمار آورد. الفهرست شامل ده مقاله وهر مقاله شامل چندين فن است: 1. کتب مقدس مسلمانان، يهوديان و مسيحيان، البته با عنايت بيشتري به علوم قرآني، همراه مقدمه اي در باب خط و زبانهاي ملل مختلف؛ 2. نحو و لغت؛ 3. تاريخ، انساب و موضوعات وابست? به آن؛ 4. شعر و شاعران؛ 5. علم کلام و متکلمان؛ 6. فقه، حديث، فقها و محدثان؛ 7. فلسفه و علوم قديم؛ 8. افسانه، سحر و جادو و…؛ 9. مذاهب و اديان غيرالهي؛ 10. کيميا.
ابن نديم، گرچه در مقدمه کتاب وعده داده است که تنها از مؤلفان و آثار آنان ياد کند، اما در موارد بسياري از دانشمنداني نام برده که صاحب تأليف نبوده اند. وي به نقل آنچه پيشينيان ذکر کرده بودند، چندان رغبتي نداشته است وعموما مطالب ذکر شده براي اولين بار آمده است.که اين امر از محاسن کتاب محسوب مي‌گردد.از فصول مختلف اين کتاب در قسمتهاي مختلف اين کتاب بهره برده شده بويژه در فصولي که به معرفي آثار علما ودانشمندان خاندان بابويه سخن به ميان آمده.
الفهرست شيخ طوسي
کتاب الفهرست ديگر،الفهرست‏ نوشته شيخ طوسي، از بزرگان شيعه در قرن پنجم هجري. اين کتاب به بيان اسامي‌مصنفين شيعه و کتابهايي که در عالم تشيع نوشته شده و سند شيخ طوسي به آنها مي‌باشد.اين کتاب در رديف مهمترين منابع براي شناخت اعتبار راويان شيعه و از عمده‏ترين منابع است. هدف اصلي از تأليف کتاب معرفي مؤلفين شيعه و کتب آنها است، بنابر اين راوياني که کتابي ننوشته‏اند نامشان در اين کتاب نيامده‌است. در عين حال، در اين کتاب بعضي از مؤلفين شيعه ذکر نشده‏اند.شيخ، فهرست کتب اصحاب اماميه را نوشته‌است، بنابراين صِرف آمدن نام يک نفر در اين کتاب، دليل بر شيعه بودن اوست مگر آنجا که تصريح به خلاف شده باشد. کتاب “الفهرست” داراي ترتيب و نظم امروزي نبوده ودر سال ???? هجري به ترتيب الفبايي کامل در آمده که به نظر مي‌رسد چاپ حاضر نيز بر اساس اين ترتيب است.
معاني الاخبار
کتاب ديگر که لازم است به آن اشاره گردد کتاب معاني الاخباراست.مؤلّف کتاب شيخ صدوق ودر دوجلد مي‌باشد.اين كتاب حاوي احاديثي است كه جنبه تحريف زدايي از چهره واقعيت ها را دارد. و بازگوكننده تأويل و بيان واقعي الفاظ شبهه انگيزي است كه در آيات قرآن و يا در سنت آمده و داراي چند احتمال است و معمولاً دست آويز بدخواهان شده بود و به همين دليل شيعيان آن مسائل را از ائمه راستين اسلام پرسيده و پاسخ دريافت داشته اند. به راستي اين كتاب همچون چراغ نوراني هدايت جهت شناخت واقعي اسلام و معرفت و بينايي و شناخت حقايق اسلام راستين است. كتاب حاضر درصدد است تا به ديد مسلمين جهت الهي داده و به آنان بصيرت و معرفت ببخشد تا در دامن شيادان دين ساز نيفتند.
مولف علت تأليف كتاب را شناساندن مفهوم صحيح احاديث و روايات ائمه ـ عليهم السلام ـ به مردم ذكر كرده و اين هدف خود را به كلام امام صادق ـ عليه السلام ـ استناد داده كه امام صادق ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايند: “… منظور و مقصود سخنان و كلمات مرا درك كنيد، زيرا هر جمله داراي چندين مفهوم مي‌باشد و هر كس مي‌تواند آن را به مقصود خود تأويل كرده و دروغ هم نگفته باشد”.
از اين رو مؤلّف بر آن است تا مفهوم و منظور اصلي احاديث ذي الوجوه را بيان و به فهم مقصود اصلي ائمه ـ عليهم السلام ـ كمك كند تا اسلام واقعي در بين مسلمانان منتشر شود. استناد به احاديث براي بيان درک وفهم کلمات از نقاط قوت ومزاياي اين کتاب است.در قسمتهاي مختلف اين تحقيق ازکتاب معاني الاخبار استفاده شده است.
کمال الدين وتمام النعمه
يکي از آثار ارزشمند و مفيد شيخ صدوق كتاب كمال الدين و تمام النعمه است. اين كتاب، كه تاكنون بارها به چاپ رسيده، جامعترين و كاملترين كتاب درباره اثبات وجود امام زمان (عج) و غيبت طولاني آن حضرت از نظر عقلي و نقلي است. در اين كتاب از آيات قرآني و روايات معصومان(عليهم السلام) و تاريخ انبيا به شيوهاي بديع استفاده شده و طول عمر حضرت وليعصر (عج) با استدلات منطقي و عقلي و روايات معتبر و ادلّه نقلي به اثبات رسيده و به اشكالات و شبهات مربوطه پاسخ داده شده است.ارزش و اعتبار اين كتاب، گذشته از جامعيت و استحكام مطالب، به خاطر نزديكي زمان تأليف آن با آغاز غيبت حضرت مهدي (عج) است; زيرا اين كتاب در سال 352 ق، يعني زماني كه هنوز سن مبارك آن حضرت به يكصد سال نرسيده بود، به تأليف رسيده است. شيخ صدوق اين كتاب را در بازگشت از زيارت مشهد مقدّس، هنگام اقامت در نيشابور و پس از دستوري كه از امام زمان(عليه السلام)در عالم خواب دريافت كرد، تصنيف نمود.اين کتاب به دليل اينکه مستقيماَبه قلم خود شيخ صدوق به عنوان ابر عالم خاندان بابويه نگاشته شده است براي اين تحقيق رکن اصلي واساسي را داشت ودرجاي جاي رساله حاضر از ان بهره برده شد.
منابع تحقيقاتي
از منابع تحقيقاتي و معاصري که در اين رساله از آن استفاده گشت سه کتاب را مي توان معرفي نمود
فقيه ري
کتاب فقيه ري اثر سيدحسن موسوي خوراساني. اين کتاب اگرچه با زباني ساده و سليس به معرفي آثار و اساتيد شيخ صدوق پرداخته اما از هرگونه تحليل و يا اظهارنظر خودداري کرده است همچنين نويسنده از معرفي ديگر اعضاء خاندان بابويه چشم پوشي نموده و به آنان اشاره اي نکرده است اما از حيث اينکه آثار شيخ صدوق به خوبي معرفي شده کتاب بسيار ارزشمند است.
تاريخ تشيع در ايران از آغاز تا طلوع دولت صفوي
کتاب ديگر از دسته کتب تحقيقاتي کتاب تاريخ تشيع در ايران از آغاز تا طلوع دولت صفوي تأليف دکتر رسول جعفريان است کتاب شامل فصول مختلفي راجع به رشد و گسترش تشيع در ايران در قرون گوناگون و عوامل مختلف در آن صحبت نموده از مزاياي کتاب اين است که بر حسب قرون اسلامي‌تدوين شده و در هر فصل به زمينه هاي مختلف رشد تشيع اشاره نموده.اگرچه مطالب کتاب بطور مستمر به موضوع اصلي رساله ارتباطي ندارد،امااز بخش معرفي خاندان بابويه که به صورت اختصار به آن اشاره گرديده بود مطالب جزئي استنباط شد.
تاريخ تشيع
کتاب ديگر کتاب تاريخ تشيع در دو جلد است که براي اين رساله از جلد دوم آن بهره برداري گشت. کتاب تأليف جمعي از مولفان و زيرنظر احمدرضا خضري و با عنوان کامل تاريخ تشيع دولت ها و خاندان ها و آثار علمي‌و فرهنگي شيعه است. کتاب در بخشهاي گوناگون و در فصول متفاوت به ورود و تأسيس دولت هاي شيعه مانند علويان طبرستان، دولت آل بويه و همچنين در بخش خاندان هاي شيعه مانند خاندان اشعريان، نوبختيان و همچنين آل بابويه نگاشته شده است. در اين کتاب به آثار علمي‌و فرهنگي و اهداف آموزشي فرهنگ شيعه پرداخته شده است. طبيعتاً لازمه استفاده از اين کتاب براي تهيه رساله از قسمت خاندان آل بابويه بوده است که در اين فصل به معرفي خاندان بابويه تا حد بسيار مختصري به معرفي خاندان، آثار و عالمان خاندان بابويه پرداخته شده است اما مطالب آن قدر کم حجم و سبک است که نمي‌توان به عنوان يک منبع تحقيقاتي خوب براي يک رساله از آن استفاده برد اما در مجموع کتاب فوق از جمله کتبي است که به صورت جامع به علل و تحليل فرهنگ تشيع پرداخته است که در اين زمينه کمتر کاري انجام گرفته است.
آل بويه و اوضاع زمان ايشان
کتاب ديگر کتاب آل بويه و اوضاع زمان ايشان تأليف علي اصغر فقيهي است. اين کتاب نيز از جمله کتب تحقيقاتي کاربردي در اين رساله بود کتاب در فصول مختلف در زمينه تاريخ آل بويه و همچنين تحليل مسائل مرتبط با دولت آل بويه، وضع دستگاه خلفا و سلاطين و کيفيت ديوان ها، شهرهاي شيعه نشين و همچنين اوضاع و احوال دين و مذهب در زمان آل بويه است. براي تحليل فصل مربوط به آل بويه و حوادث قرن چهارم اين رساله از اين کتاب استفاده گرديد اگرچه مطالب جسته و گريخته و نامنظم ترتيب و ترکيب يافته اما جامعيت و غني بودن مطالب را در کتاب به همراه دارد.
در مجموع مطالب ذکر شده بايد اذعان داشت اگرچه با توجه به بسياري از نقص ها و کاستي ها در راستاي جمع آوري و ذکر مطالب و طبيعتاً در ارائه آن در رساله در زمينه خاندان بابويه در اين رساله همراه بود، اما اين کار تقريباً بار اولي است که به اين جامعيت تمام مطالب در کنار و در راستاي همديگر قرار مي‌گيرد بدين معني که شايد تاکنون اکثريت مطالب در کتب، تحقيق ها و رسالات گوناگون به طور اختصارتر يا جامع تر به آن پرداخته شده است اما با اين تطبيق مسائل و ارتباط مسائل با يکديگر تا کنون هيچ منبع يا کتاب يا تحقيقي انجام نگرفته. اميد است تحقيقات بعدي کامل تر و با اهداف ازپيش تعيين شده موثرتري انجام گيرد.
فصل اول
جو عمومي در قرن چهارم
1-1- اوضاع سياسي، اجتماعي،‌فرهنگي جهان اسلام درقرن چهارم (مقارن حيات شيخ صدوق)
دراين قسمت بر آن داريم تا به بررسي پاره اي از مهم ترين اوضاع واحوال سياسي- اجتماعي -فرهنگي درقرن چهارم هجري يعني زماني که خاندان بابويه به اوج مرتبت علمي خود رسيده بودند بپردازيم. يکي از مهم ترين حوادث قرن چهارم و مقارن با دوران زندگاني شيخ صدوق،اصلي ترين شخصيت علمي خاندان بابويه تشکيل دولت شيعه مذهب آل بويه در ايران بوده است که بهتر است دراين قسمت راجع به تشکيل اين حکومت و فهرستي از حوادثي که مرتبط با عالمان شيعي ومسائل مربوط به شيعيان بوده است را بيان مي‌نمائيم.
1-2- تشكيل دولت شيعه آل بويه
يکي از مشهورترين خاندانهاي شيعه ايراني که دولت بزرگي در ايران تاسيس نمودوبه ديلميان يا ديالمه مشهور است.حکومت اين سلسله دريازدهم ذي القعده321آغازگرديدوباسقوط بغدادبه دست سلاجقه در سال 448 پايان پذيرفت.اين طايفه از ذريه بويه، ماهيگيري ازاهل ديلم (ناحيه کوهستاني گيلان)بود که نام وي به عنوان اين خاندان معروف گشت.
بنيانگذاران دولت آل بويه فرزندان بويه :علي،حسن.احمد هستند.که بعدها به ترتيب عمادالدوله،رکن الدوله و معز الدوله خوانده شدند.اين سه برادر به خدمت مرداويج فرزند زيار در آمدند و علي فرزند بويه از خود کفايت زيادي نشان داد و به حکومت کرج رسيد.سپس مردم به وي گرويدندومحبت زيادي به اونشان دادند واين امر باعث شدک وترديد مرداويج گشت و رقابت بين آنان آغاز شد.مرداويج درسال 323ق به قتل رسيد.حسن اصفهان وري وهمدان وشيراز را تسخير نمود واحمد کرمان را تصرف کرد و آنگاه با لشکر خود در334ق وارد بغداد گشت و مستکفي خليفه عباسي با وي بيعت نمود ودستور داد تا نام سه برادر بر سکه ها ضرب گردد. سلاطين اين سلسله خدمات بزرگي به علم وفرهنگ شيعه کرده اند..بعضي از ملوک اين خاندان خود از علما و شعرا بوده واز عالمان و محدثان تجليل، و وزيران خود را از دانشمندان عصر خويش انتخاب مي‌نموده اند. مانند صاحب بن عباد و ابن العميد وشاپور فرزند اردشير،صاحب کتابخانه اي معروف که آنرا در قسمت شيعه نشين غرب بغداد – محله کرخ-تاسيس نمود. )حاج سيد جوادي،احمد،1369ش :153 (
تشکيل اين دولت شيعه در ايران توانست حوادث وعواقب مرتبط ديگري را به دنبال داشته باشد.کوچکترين موردي که بتوان به آن اشاره نمود احيا فرهنگ وتمدن ايراني – اسلامي‌در ايران بوده است.اين کار ازطرق مختلفي به انجام رسيد.مانند احياي استفاده از نامهاي ايراني، ضرب سکه با علائم ايران باستان وهمچنين توجه به دانشمندان و عالمان و فقيهان و اديبان وگراميداشت آنان.تشيع در اين قرن، شانس بزرگي در تسلط برتمامي‌جهان اسلامي‌را داشته است.به همين دليل، اين دوره را مي‌توان دوره پيروزي شيعه نام گذاري کرده‏، امابه دليل اختلافات موجود ميان دولت‏هاي شيعه، که بخشي از آنها جنبه سياسي و نژادي مانند عربي،ديلمي، و غيره ـ داشت، تشيع نتوانست چيرگي خود را بر دنياي اسلام تکميل کند.به علاوه، نوع عقايد،شيعي هر گروه، متفاوت از ديگري بود.برخي زيدي مذهب، برخي اسماعيلي و برخي ديگر امامي‌مذهب بودند.با اين حال قدرت شيعه در قرن چهارم واقعا اعجاب‏آور است. دولت آل بويه نيز به عنوان اولين دولت رسمي‌شيعه در ايران بر عراق و بخش‏هاي وسيعي از ايران حکومت مي‏کردند. در اين شکي نيست که حاکمان آل بويه خود شيعه مذهب بودندو از اين زمان بود که در روند گسترش تشيع در ايران تحول عظيمي‌به وجود آمد.
پيش از روي کار آمدن آل بويه، تشيع در ايران و عراق نفوذچنداني نداشت.در دوران الراضي بالله عباسي (خلافت 322 ـ 329) تشيع در بغداد نفوذ چشمگيري به دست آورد.چهار سال پس از وي بود که بويهيان بر بغداد مسلط شدند.الراضي ضمن اعلاميه‏اي در بغداد، اهل حديث و حنابله را مورد حمله قرار داد، به ويژه از اين ناحيه که آنها، شيعيان اهل بيت را متهم به کفر و گمراهي مي‏کنند.)فقيهي،علي اصغر،1363 ش:112(.
با آمدن آل بويه به عراق تشيع در بغداد رشد چشمگيري يافت.عالمان زيادي از بلاد مختلف به بغداد که مرکزيت جهان اسلام راداشت مهاجرت کرده و به کار رواج آثار شيعي پرداختند.درحقيقت عالمان شيعه دراين دوره به دربار آل بويه راه يافتند وحتي همين امر سبب پاره اي اختلاف ميان شيعيان و اهل سنت گرديد. درهرصورت دوران آل بويه را مي‌توان دوراني دانست که به نفع شيعه بوده است.به جرات مي‌توان گفت عصر آل بويه عصر احياي مجدد تشيع بوده است. در اين عصر از يك طرف به دليل ضعف خلفاي عباسي و از طرف ديگر به علت روي كار آمدن چهار دولت شيعي (فاطميان در مصر- آل بويه در ايران و عراق- حمدانيان در سوريه -زيدي ها دريمن) و از جانب ديگر ظهور عالمان بزرگ شيعي همچون، كليني، صدوق پدر و پسر و شيخ مفيد، تفكر شيعي گسترش قابل ملاحظه اي يافت. کتب اربعه شيعه در همين دوران آل بويه بود که فرصت نگارش پيدا نمودوتکامل يافت.نويسندگان کتابهاي اربعه فقهي شيعه درهمين دوران به اوج مشهوريت خود رسيدند. امراي آل بويه هم خويش اهل فضل و دانش بودند و هم ديگران را به كسب علوم تشويق مي‌كردند. عضدالدوله ديلمي‌كه خود يكي از مقتدرترين امراي آل بويه است در شمار شعراي چيره دست عرب است.
ابوالفضل بن عميد، وزير كاردان و لايق ركن الدوله در شعر، ادب، تفسير، قرآن، نحو، عروض، اشتقاق و لغت سرآمد دوران خود بود.(فدايي عراقي،غلامرضا،1383 ش:52).
صاحب بن عباد شاگرد ابن عميد كه پس از استاد به منصب وزارت آل بويه منصوب شد نيز از علماي برجسته زمان و آشنا به علوم مختلف اسلامي‌بود تا جايي كه علامه مجلسي در شأن او مي‌گويد: “او داناترين فقهاء متقدم و متأخر ماست و هرچه از فضل و دانش او گفته شود، بالاتر از آن است. (فقيهي،علي اصغر،1363 ش:223).
صاحب همان كسي است كه شيخ صدوق براي او احترام فوق العاده اي قائل بود و كتاب “عيون اخبارالرضا(ع)” را به نام او نوشت و به كتابخانه اش تقديم كرد. چنانچه اشاره خواهد شد شيخ صدوق در رجب سال ??? به استماع حديث از قم خارج شد و در رجب سال ??? هـ.ق و در پي دعوت امير ركن الدوله وارد ري گرديد. عامه مردم براي اخذ احكام و دانش پژوهان براي اخذ علوم و معارف گرداگرد او حلقه زدند، او خود نيز از دانشمندان آن سامان بهره مند شد. يكي از اقدامات شيخ صدوق در ري تشكيل جلسات مناظره بود كه در حضور سلطان ركن الدوله و عامه مردم منعقد مي‌گرديد.(کرمر،جوئل،1375 ش:113).
شيخ صدوق با پدرش که سالياني را در قم زندگي مي‌کرد وبه تربيت عالمان شيعي مي‌پرداخت در همين دوران آل بويه بود که به دعوت رکن الدوله ديلمي‌به ري دعوت شد و مورد احترام رکن الدوله و وزير عالم پرورش صاحب بن عباد قرار گرفت،ووي نيز مانند بسياري ديگر از عالمان ودانشمندان به دربار آل بويه راه يافت. آل بويه که خود در طبرستان به اسلام گرويده بودند.با توجه به گرايش شيعي آنها، مي‏توان گفت اسلام آنها به دست علويان بوده است.زماني که فعاليت نظامي‌خود را آغاز کردند، تشيع خود را آشکار نکردند.اکنون محققان برآنند که آل بويه، از آغاز بر مذهب تشيع زيدي بوده‏اند، اما بعدها به تشيع امامي‌گرويدند.دلايل زيادي وجود دارد که اين مطلب را تأييد مي‏کند.(فقيهي،علي اصغر،1363 ش: 86).
معز الدوله با استقرار در بغداد، فعاليت‏هاي شيعي خود را آغاز کرد.شروع کار شيعي او با فرماني بود که وي در سال 351 صادر کرد. در ربيع الثاني اين ماه، شيعيان بغداد به دستور معز الدوله، متني را در همه مساجد نوشتند.اين متن چنين بود: خداوند معاويه را لعنت کند.و لعنت کند کسي که فدک را که حق فاطمه بود غصب کرد، و لعنت کند کسي که مانع از دفن امام حسن عليه السلام در کنار قبر جدش شد.و کسي که ابو ذر را تبعيد کرد و کسي که عباس را داخل در شورا [ي شش نفره‏] نکرد.
شب هنگام برخي از اهل سنت آن نوشته‏ها را محو کردند.اين بار معز الدوله به توصيه وزير قدرتمندش ابو محمد مهلبي دستور داد تا تنها بنويسند: لعن الله‏الظالمين لآل محمد، در ادامه نام معاويه را نيز نوشتند. در محرم سال 352 فرمان جديدي از معز الدوله صادر شد.وي دستور داد تا مردم، روز عاشورا، مغازه‏هاي خود را تعطيل کرده و مجالس سوگواري و عزاداري بر پا کنند.سنيان قادر به ممانعت از اين مراسم نبودند و دليل آن هم اين بود که دولت آل بويه پشتيبان آن بود.بويهيان اين رسم را مي‏بايست در طبرستان و ري، ميان شيعيان آموخته باشند(فقيهي،علي اصغر،1363ش: 143).
در روز غدير همان سال، باز معز الدوله دستور داد تا شهر را آذين بسته و آتش بازي کنند.شب هنگام، به مانند ساير اعياد، همه بازارها را باز کرده و طبل و بوق بزنند. پس از آن، هر سال، مراسم عاشورا و غدير توسط شيعيان برگزار مي‏شد.اندک اندک، سنيان بغداد، به ويژه حنابله که افراطي بودند، در انديشه مقابله افتادند.اين مقابله به دو صورت انجام شد:


دیدگاهتان را بنویسید