1-9-1- کتابها:9
2-9-1- مقالات:10
3-9-1- پايان نامه ها:14
فصل دوم
مباني نظري
1-2- نظريه، مدلها و رويکردهاي پايه19
1-1-2- نظريه مکان مرکزي19
2-1-2- نظريه سرمايه داري بهره بري 22
3-1-2- نظريه قطب رشد27
2-2- رويکردهاي مرتبط با روابط شهر و روستا29
1-2-2- رويکرد مرکز – پيرامون29
2-2-2- رويکرد توسعه اگروپليتن31
3-2-2- رويکرد کارکردهاي شهري در توسعه روستايي32
4-2-2- رويکرد شبکه منطقه اي 34
3-2- رويکرد نظري حاکم بر تحقيق و مدل مفهومي40
فصل سوم
بستر طبيعي و اجتماعي-اقتصادي
1-3- موقعيت و وسعت43
2-3- ساختار محيطي- اکولوژيکي45
1-2-3- ساختار زمين45
2-2-3- اشکال ناهمواري46
3-2-3- وضعيت آب و هوا51
1-3-2-3- گرما53
2-3-2-3- وضعيت بارش55
1-3-2-3- منحني آمبروترميک59
4-3-2-3- طبقه بندي اقليمي59
5-3-2-3- وضعيت باد60
4-2-3- بررسي منابع آب61
5-2-3- بررسي خاک61
6-2-3- وضعيت پوشش گياهي62
3-3- ويژگي هاي اجتماعي- اقتصادي بخش مرکزي63
1-3-3- سابقه سکونت و فعاليت در محدوده مورد بررسي64
2-3-3- مقايسه جمعيتي و سكونتگاهي بخش مركزي در استان و شهرستان65
3-3-3- تعداد، توزيع و تراکم نسبي جمعيت بخش مرکزي شهرستان مهرستان66
4-3-3- پراکنش روستاها بخش مرکزي در ردههاي جمعيتي بر اساس خانوار67
5-3-3- ساختار جنسي و سني جمعيت70
6-3-3- روند تحولات خانوارهاي روستايي بخش مرکزي71
7-3-3- روند تحولات جمعيتي روستاهاي بخش مرکزي72
8-3-3- بررسي ابعاد خانوار74
9-3-3- سواد و آموزش74
10-3-3- وضعيت اشتغال و بار تکفل75
11-3-3- ساختار اقتصادي بر اساس فعاليت در بخش عمده اقتصادي76
12-3-3- بررسي وضعيت کشاورزي78
1-12-3-3- زراعت79
2-12-3-3- دامداري82
3-12-3-3- باغداري83
11-3-3- وضعيت خدمات و امکانات موجود در بخش مرکزي80
4-3- جمع بندي93
فصل چهارم
مکانيسمهاي موثر بر روابط شهر و روستا
مقدمه:96
1-4- انواع روابط و عناصر برقراري روابط:96
2-4- ويژگيهاي اقتصادي -اجتماعي جامعه نمونه تحقيق:97
1-2-4- ويژگيهاي جامعه نمونه تحقيق در سطح خانوار:97
1-1-2-4- بعد خانوار:97
2-1-2-4- ساختار سني:98
3-1-2-4- وضع سواد و تحصيلات:100
3-4- ويژگيهاي توليدي خانوارها:101
1-3-4- زراعت:102
1-3-4- باغداري:103
1-3-4- دامداري:103
4-4- روابط شهر و روستا بر اساس کارکردهاي وضع موجود:104
1-4-4- روابط اقتصادي شهر و روستا:105
1-1-4-4- روابط و مناسبات توليدي:105
2-1-4-4- مالکين ساکن شهر:107
1-2-1-4-4- شيوه اداره اراضي مالکين ساکن شهر:111
3-1-4-4- روابط پولي و نظام اعتباري روستاييان براي توليد محصولات کشاورزي114
2-1-4-4- جريان کالا و توليدات و مکانيسم بازار:114
1-4-4- روابط اداري-سياسي و خدماتي شهر و روستا:120
1-1-4-4- توزيع فضايي و روابط پشتيباني -ترويجي:121
5-4- جمع بندي:125
فصل پنجم
جمعبندي، نتيجه گيري، آزمون فرضيات و پيشنهادات
1-5-جمع بندي128
2-5- آزمون فرضيات:130
3-5- نتيجه گيري:135
4-5- پيشنهادات:138
منابع و ماخذ139
ضمايم142
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 1-1: طبقه بندي نقاط روستايي بخش مرکزي بر اساس فاصله از شهر زابلي3
جدول شماره 2-1: وضعيت پراکندگي تعداد روستاي مورد بررسي و خانوارهاي نمونه4
جدول شماره1-2: پيوندها و وابستگيهاي شهر و روستا36
جدول شماره 1-3 : طبقه بندي ارتفاعي بخش مرکزي شهرستان مهرستان47
جدول شماره2-3: طبقه بندي شيب بخش مرکزي شهرستان مهرستان49
جدول شماره 3-3: موقعيت طبيعي سکونتگاههاي روستايي بخش مرکزي شهرستان مهرستان51
جدول شماره4-3: ميانگين درجه حرارت شهرستان مهرستان از 1986 تا 200555
جدول شماره5-3: ميانگين بارش شهرستان مهرستان از 1986 تا 200558
جدول شماره 6-3: ضريب دو مارتن60
جدول شماره 7-3: سرعت و جهت غالب باد در ايستگاه سراوان60
جدول شماره 8-3 : مقايسه استاني شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139065
جدول شماره 9-3: تقسيمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139066
جدول شماره10-3 : توزيع جمعيت شهري و روستايي بخش مرکزي شهرستان مهرستان 139066
جدول شماره 11-3 : پراکنش جمعيت و تراکم نسبي بخش مرکزي شهرستان مهرستان به تفکيک دهستان 139067
جدول شماره12-3: ردههاي جمعيتي سکونتگاههاي روستايي بخش مرکزي شهرستان سال139068
جدول شماره 13-3: گروه هاي سني به تفکيک جنس در بخش مرکزي سال 139070
جدول شماره 14-3: تعداد خانوار بخش مرکزي طي سال‌هاي 13655- 139072
جدول شماره 15-3: تعداد جمعيت بخش مرکزي طي سال‌هاي 1375- 139073
جدول شماره 16-3: تحولات بعد خانوار بخش مرکزي به تفکيک دهستان طي سال‌هاي 1375- 139074
جدول شماره 17-3 : وضعيت سواد و آموزش در بخش مرکزي به تفکيک جنس و دهستان طي سال‌هاي 139075
جدول شماره 18-3 : وضعيت شاخص هاي اشتغال در بخش مرکزي به تفکيک دهستان طي سال‌هاي 139076

جدول شماره 19-3: توزيع شاغلان در بخشهاي عمده اقتصادي بخش مرکزي شهرستان مهرستان در سال 139077
جدول شماره 20-3: تعداد بهره بردار و مساحت زمينهاي زراعي79
جدول شماره 21-3: تعداد بهره بردار و مساحت زمينهاي زراعي آبي79
جدول شماره 22-3: تعداد بهره بردار و مساحت زمينهاي زراعي ديم80
جدول شماره 23-3: سطح كاشت، ميزان توليد و عملکرد در هکتار محصولات زراعي شهرستان مهرستان در سال 139281
جدول شماره 24-3: تعداد بهره برداريهاي داراي دام و تعداد دام آن‌ها82
جدول شماره 25-3: تعداد بهره برداريهاي دام كوچك و تعداد دام آن‌ها83
جدول شماره 3-3: موقعيت طبيعي سکونتگاههاي روستايي بخش مرکزي شهرستان مهرستان51
جدول شماره4-3: ميانگين درجه حرارت شهرستان مهرستان از 1986 تا 200555
جدول شماره5-3: ميانگين بارش شهرستان مهرستان از 1986 تا 200558
جدول شماره 6-3: ضريب دو مارتن60
جدول شماره 7-3: سرعت و جهت غالب باد در ايستگاه سراوان60
جدول شماره 8-3 : مقايسه استاني شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139065
جدول شماره 9-3: تقسيمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال 139066
جدول شماره 26-3: بهره برداريهاي داراي گاو و گوساله و تعداد دام83
جدول شماره 27-3: تعداد و مساحت بهره برداريهاي با زمين باغي84
جدول شماره28-3: سطح بارو و غير بارو(هکتار) و ميزان توليد(کيلوگرم) محصولات باغي شهرستان مهرستان در سال 139285
جدول شماره 29-3 : خدمات زيربنايي و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139087
جدول شماره 30-3 : خدمات اداري -سياسي و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139088
جدول شماره 31-3: خدمات بهداشتي-درماني و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139089
جدول شماره 32-3: خدمات آموزشي و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139090
جدول شماره 33-3 : خدمات تجاري-بازرگاني و فرهنگي و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139091
جدول شماره 34-3: خدمات پشتيباني-ترويجي و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139092
جدول شماره 35-3: خدمات ارتباطي و تعداد روستاهاي برخوردار بخش مرکزي به تفکيک دهستان سال 139093
جدول1-4: طبقه بندي خانوارهاي نمونه تحقيق98
جدول 2-4: توزيع سني سرپرستان خانوار جامعه نمونه99
جدول 3-4: وضعيت سواد سرپرستان خانوار جامعه نمونه100
جدول 4-4: وضعيت اشتغال خانوار جامعه نمونه101
جدول 5-4: ميانگين برداشت توليدات زراعي خانوارهاي نمونه103
جدول 6-4: ميانگين برداشت توليدات زراعي خانوارهاي نمونه103
جدول 7-4: ميانگين تعداد دام خانوارهاي نمونه104
جدول 8-4: مقدار زمين زراعي و باغي در اختيار خانوارهاي نمونه و نوع مالکيت آنها106
جدول 9-4: شيوه بهرهبرداري و ميزان زمين در اختيار مالکين ساکن شهر108
جدول 10-4: تعداد مالک ساکن شهر در روستاهاي نمونه و شيوه بهرهبرداري آنها111
جدول 11-4: نحوه فروش مازاد توليدي خانوارهاي نمونه115
جدول 12-4: نحوه فروش مازاد توليدي محصولات باغي خانوارهاي نمونه به تفکيک روستا116
جدول 13-4: مکانهاي اصلي تامين نيازهاي اساسي خانوارهاي نمونه (به درصد)121
فهرست نقشهها
عنوان صفحه
نقشه 1-1: پراکندگي روستاهاي نمونه بخش مرکزي شهرستان مهرستان5
نقشه شماره1-3: موقعيت بخش مرکزي در شهرستان، استان و کشور44
نقشه شماره 2-3: توپوگرافي و پراکنش فضايي سکونتگاههاي روستايي بخش مرکزي48
نقشه شماره 3-3: طبقات شيب و پراکنش سکونتگاههاي بخش مرکزي شهرستان مهرستان50
نقشه شماره 4-3: وضعيت توپوگرافي شهرستان مهرستان در مقايسه با شهرستانهاي مجاور52
نقشه شماره 5-3: پراکنش فضايي طبقات جمعيتي سکونتگاههاي روستايي بخش مرکزي شهرستان مهرستان69
نقشه شماره 1-4: پراکنش فضايي روستاهاي نمونه داراي مالک ساکن شهر110
نقشه شماره 2-4: پراکنش فضايي شيوه بهرهبرداري در روستاهاي نمونه داراي مالک ساکن شهر112
نقشه شماره 2-4: مکان فروش مازاد محصولات باغي خانوارهاي نمونه به تفکيک روستا118
نقشه4-4: پراکنش فضايي و مراجعات پشتيباني-ترويجي روستاهاي نمونه124
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 1 -3: ميانگين ماهيانه درجه حرارت هواي ايستگاه سراوان طي سالهاي 2005-198654
نمودار 2-3: ميانگين ماهيانه بارش ايستگاه سراوان طي سالهاي 2005-198656
نمودار 3-3: پراکندگي فصلي بارش در شهرستان سراوان57
نمودار 4-3: منحني آمبروترميک بر اساس دادههاي دما و بارش ايستگاه سراوان59
نمودار 5-3 : هرم سني جمعيت بخش مرکزي سال 139071
نمودار 6-3 : تعداد خانوار بخش مرکزي از سال 1375-139072
نمودار 7-3 : تحولات جمعيتي بخش مرکزي از سال 1375-139073
نمودار 8-3: توزيع شاغلان در بخشهاي عمده اقتصادي بخش مرکزي شهرستان مهرستان در سال 139078
نمودار1-4: وضعيت تعداد خانوارهاي نمونه تحقيق98
نمودار 2-4: توزيع سني سرپرستان خانوار جامعه نمونه99
نمودار 3-4: وضعيت سواد سرپرستان خانوار جامعه نمونه100
نمودار 4-4: وضعيت اشتغال خانوار جامعه نمونه102
نمودار 5-4: مقدار زمين زراعي در اختيار خانوارهاي نمونه106
نمودار 6-4: مقدار زمين باغي در اختيار خانوارهاي نمونه107
نمودار7-4: مساحت زمينهاي زراعي در اختيار مالکين ساکن شهر109
نمودار7-4: مساحت زمينهاي باغي در اختيار مالکين ساکن شهر109
نمودار 8-4: محل فروش مازاد محصولات زراعي خانوارهاي نمونه117
نمودار 9-4: محل فروش مازاد محصولات باغي خانوارهاي نمونه117
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1: فرايند انجام تحقيق7
شکل شماره 1-2: مدل مفهومي تحقيق بر اساس رويکرد حاکم بر تحقيق41Error! Bookmark not defined.
شکل 1-5: روابط بين يافته هاي تحقيق در راستاي تاييد فرضيه اول132
شکل 2-5: روابط بين يافته هاي تحقيق در راستاي تاييد فرضيه دوم134
1-1- بيان مسئله و ضرورت تحقيق
اهميت توجه به مناسبات شهر و روستا تا بدانجاست که بسياري معتقدند، براي فهم و تعديل پويايي جريان فقر در کشورها، بويژه کشورهاي در حال توسعه که در معرض شهرنشيني، يا به سخن بهتر، شهرگرايي شتابان قرار دارند، تنها در غالب تاکيد بر نحوه و دامنه روابط متقابل و تعامل ميان عرصههاي روستايي و شهري قابل فهم و چارهجويي استاين تاکيد از آن رو است که دهههاي اخير، به خاطر وجود بستگيهاي موجود بين محيطهاي روستايي و شهري، نوعي پيوستگي شکننده بين اين دو عرصه زيستي پديدار شده استاين پيوستگي در قالبي نظامور عمل مي کند و بر اين مبنا، انچه در يکي از اين دو عرصه اتفاق ميافتد، لاجرم بر عرصه ديگري نيز اثرگذار خواهد بود (سعيدي،1390، 74). روابط شهر و روستا مجموعه روابط کالبدي-فضايي، اجتماعي-اقتصادي و حقوقي سياسي سکونتگاههاي روستايي با کانونهاي کوچک و بزرگ شهري را شامل ميشودبحث از روابط شهر و روستا در بررسيهاي علوم اجتماعي، به ويژه مطالعات جغرافيايي، از سابقه نسبتا طولاني برخوردار است، اما سرآغاز بحثهاي جدي و علمي در اين باره به دهه 1940 برميگردد (سعيدي، 1387، 395). در دوره معاصر هانس بوبک1 جغرافيدان اتريشي براي نخستين بار (1948م) با بررسي اين مناسبات در ايران، موضوع را به شيوهاي نوين و در چارچوب نظريهاي تازه مورد توجه و بررسي قرار دادهانس بوبک در نوشتههاي پيشتاز خود در زمينه روابط شهرها و حوزه پيراموني(روستايي) در کشورهاي شرق اسلامي، بويژه ايران، اين گونه روابط سلطه را در قالب نظريه سرمايهداري بهرهبري و مناسبات انگلي شهري-روستايي مطرح ساخته است ( سعيدي، 1390، 79). از آنجا که هر نظام کليتي متشکل از اجزاء و عناصر مرتبط و قاعدتا هماهنگ به منظور نيل به هدف معين به شمار آورد(سعيدي، 1388، 3). ميتوان نظام بهرهبرداري را نظامي شامل مجموعهاي از نيروهاي توليدي و روابط اجتماعي مترتب بر آن به حساب آورد نظام بهره برداري يک مفهوم حقوقي و در عين حال اجتماعي-اقتصادي است که بر مبناي آن، روابط حقوقي و مناسبات اجتماعي-اقتصادي افراد در ارتباط با زمين، نوع و حدود مالکيت، حق تصرف، نحوه بهرهگيري از عوامل توليد، بويژه زمين وآب و نهايتا نظام کار تعيين گرددبر همين بنياد، گونه روابط و مناسبات در عرصه سکونتگاهي و روابط فضايي، از جمله روابط شهر و روستا و نيز تفاوتهاي مکاني-فضايي نيز تجلي مييابنددر ارتباط با روابط شهر و روستا، گذشته از ساير روندها، فرايند مبادله مازاد محصول از اهميت ويژهاي برخوردار است (سعيدي و مکانيکي ، 1387، 5 ). روستاهاي بخش مرکزي شهرستان زابلي با 169 آبادي روستايي و 8353 خانوار با 34877 نفر جمعيت و اتکا بر اقتصاد و نظام توليدي خود روابطي را با شهر زابلي برقرار کردهاند ، خرما محصول غالب روستاهاي ناحيه زابلي است که در تامين درامد روستائيان ناحيه نقش عمدهاي دارد . روستائيان در زمينه بازاريابي اين محصول مشکلاتي از جمله نبود امکانات نگهداري، اصناف و تشکلها مواجهاند . در اين بين دلالان شهري با پيش خريد اين محصول به صورت نارس و سپس با بسته بندي و انتقال آن به سردخانهها داخل شهر با قيمت بسيار بالاتر به فروش ميرسانند در اين ميان روستائيان که توليد کننده هستند بيشترين ضرر را متحمل ميشوند چرا که به بازار دسترسي ندارند و محصول را با قيمت ارزان ميفروشند. با ادامه اين روند يعني توليد(خرما) در روستاهاي ناحيه زابلي و خارج شدن قسمت اعظم سرمايه از نظام توليدي و انتقال به شهر، منجر به رشد شهر زابلي و واپس ماندن روستاهاي پيراموني ميشود.
2-1- سؤالات تحقيق
1-بين شهر زابلي و حوزه پيراموني(روستايي) از بعد اقتصادي چه نوع روابطي حاکم است؟
2-عوامل و نيروهايي که بر شکل گيري اين روابط اثرگذار هستند، کدامند؟
3-1-فرضيات تحقيق
پاسخهايي که به عنوان فرضيه به سوالات تحقيق حاضر صورت بندي شده، دو فرضيه به قرار زير ميباشند:
1-بين شهر زابلي و حوزه پيراموني(روستايي) يک رابطه يک سويه به صورت سلطه شهر بر حوزه پيراموني آن حاکم شده است.
2-مناسبات توليد، شيوه انتقال و مبادله توليد مبتني بر واسطه گري، ضعف وجود خدمات پشتيبان توليد سبب شکل گيري اين رابطه شده است.
4-1-اهداف تحقيق
در پژوهش حاضر به دنبال اهداف زير هستيم:
1-شناخت نوع و دامنه روابط بين شهر زابلي و حوزه پيراموني(روستايي)؛
2-تبيين عوامل اثرگذار بر شکل گيري نوع و دامنه روابط بين شهر زابلي و حوزه پيراموني(روستايي)؛
3-ارائه راه حل علمي در زمينه بازاريابي محصول خرما.
5-1-روش تحقيق
1-5-1- جامعه آماري و روش نمونهگيري
1-1-5-1 جامعه آماري
جامعه مجموعه اعضاي حقيقي يا فرضي است که نتايج پژوهش به انتقال داده ميشود(دلاور،1391، 89). جامعه آماري مورد مطالعه در اين تحقيق 169 روستاي بخش مرکزي شهرستان مهرستان ميباشد. اين 169 روستا 8353 خانوار و 34788 نفر جمعيت دارند.
2-1-5-1- روش نمونه گيري و حجم نمونه
در نمونهگيري با توجه به اهداف و فرضيات تحقيق از روش طبقهاي استفاده شده است. نمونهگيري طبقهاي به دو منظور اصلي مورد استفاده قرار ميگيرد. اولا، وقتي پژوهشگر ميخواهد مطمئن شود مقوله خاصي از جمعيت در نمونه حضور دارند آن هم با همان نسبتي که در جمعيت دارند. براي انجام دادن اين کار بايد بتوان عناصر جمعيت را بر حسب خصوصيات مورد نظر شناسايي کرد(بليکي، 1392، 260). در پژوهش حاضر با استفاده از روش نمونهگيري طبقهاي معيار فاصله نقاط روستايي از شهر زابلي براي انتخاب روستاها مورد توجه قرار گرفتهاند. با توجه به اين معيار انتخاب روستاها به شرح ذيل انجام گرفت:
الف- روستاها بر مبناي فاصله به پنج گروه تقسيم شدند،
جدول شماره 1-1: طبقهبندي نقاط روستايي بخش مرکزي بر اساس فاصله از شهر زابلي
طبقه بندي، فاصله از شهر(کيلومتر)تعداد روستافراواني(درصد)تعداد روستاي نمونه19-8/34406/26539-206268/36759-404621/27679-601428/82بالاي 80377/10مجموع16910020ماخذ: محاسبات محقق بر روي نقشه 1:100000، سازمان مرکز آمار ايران، 1385
ب- بر اساس سهم هر طبقه تعداد روستاهاي نمونه به صورت تصادفي انتخاب شد.
براي تعيين حجم نمونه روستاها از روش برآورد تخميني استفاده شده است. در پژوهش حاضر با بررسي پژوهشهاي مرتبط و حجم نمونه آنها، با منظور نمودن حدودا 12 درصد جامعه آماري، تعداد 20 روستا به عنوان حجم نمونه پژوهش در نظر گرفته شد. دلايل منظور نمودن 12 درصد جامعه وجود شرايط سخت اقليمي، فاصله زياد روستاها از هم، تشابه روستاها با توجه به ماهيت مسئله مورد بررسي و محدوديت امکانات و زمان بوده است. در مرحله بعدي براي تعيين نمونه در سطح خانوار از فرمول کوکران استفاده شده است. با توجه به اين فرمول حجم نمونه در سطح خانوار برابر با 380 خانوار تعيين گرديده است(جدول شماره 2-1و شکل شماره 1-1).
جدول شماره 2-1: وضعيت پراکندگي تعداد روستاي مورد بررسي و خانوارهاي نمونه
تعداد خانوار نمونهفاصله از شهر زابلي(کيلومتر)تعداد خانوارنام آبادي1023.8-19500كوران420كلاكوهم26128پركن1051گورابك37182چگرد1420-3967كهن كهور25123كهن جان محمد28137دهي945منظوري1995كتوكان1364چدپايين630گلمي2640-59127سرنجداني418گيتوک734پوزك1261شيراباد15چشمه سليم419كله گوش2360-79113گوندان1037دراجين دن3803.8-801856مجموع ماخذ: سرشماري نفوس و مسکن 1390، محاسبات محقق بر روي نقشه 100000/1مرکز آمار ايران 1385
نقشه 1-1: پراکندگي روستاهاي نمونه بخش مرکزي شهرستان مهرستان
ماخذ: مرکز آمار ايران و محاسبات محقق
3-5-1- روش تحقيق
پژوهش حاضر از نوع مطالعات توصيفي-تحليلي ميباشد و منطق تحقيقاتي در اين پژوهش مبتني بر منطق قياسي است . بدين معني که محقق به دنبال آزمون نظريه سرمايهداري بهرهبري در بخش مرکزي شهرستان مهرستان است. با توجه به واقعيت موجود در زمينه روابط شهر و روستا در ناحيه مورد مطالعه و با توجه به فرضيه و مدل تحليلي تحقيق، اصول نظريه مذکور قابل تعميم به اين ناحيه است.
6-1- روش جمعآوري دادهها
براي گردآوري اطلاعات مورد نياز از دو روش اسنادي و ميداني به شرح زير استفاده شده است:
* اسنادي: در اين روش ابتدا منابع مرتبط با روابط شهر روستا شناسايي و مورد مطالعه قرار گرفتند و از آمار سازمانهاي مختلف همچون منابع طبيعي، مرکزآمار ايران، جهاد کشاورزي، بنياد مسکن و سازمان هواشناسي..استفاده شده است.
* ميداني: شامل مشاهده مستقيم، تکميل پرسشنامه و مصاحبه با اهالي روستا ميباشد. پس از جمعآوري دادههاي مورد نياز براي تحليل دادهها از نرم افزارهايي همچون Exel و Spss مورد استفاده قرار ميگيرد. همچنين براي تحليلهاي فضايي و ترسيم نقشه از نرم افزار Arc Gis استفاده ميگردد.
7-1- فرايند انجام تحقيق
1- انتخاب، تبيين وتحليل مسئله تحقيق
2- انتخاب، طراحي وتشريح روش هاي تحقيق
3- گردآوري اطلاعات وداده ها
4- طبقه بندي، تجزيه وتحليل وتفسيرداده ها
5- تدوين گزارش تحقيق (شکل شماره 1-1).
شکل 1-1: فرايند انجام تحقيق
ماخذ: تهيه و تنظيم توسط نگارنده
8-1- تعريف مفاهيم و کليد واژههاي تحقيق
1-8-1- مفهوم روستا
فضايي اجتماعي با قلمرو مشخص عرفي/حقوقي و با جمعيتي کم يا زياد که در آن نوع خاصي از فعاليتهاي اقتصادي-عمدتا فعاليتهاي بخش اول اقتصادي-بر اساس روابط مکاني-فضايي و اجتماعي-اقتصادي به انجام ميرسد(سعيدي، 1388، 21). روستا از نظر مفهوم و تعريف پيوسته در مقايسه با شهر مورد بررسي قرار ميدهند. البته هميشه نميتوان به سادگي مرز مشخصي ميان روستا و شهر قائل شد و با ارائه تعريفي کوتاه، اين دو گونه واحد سکونتگاهي را از يکديگر مجزا ساخت. براي تفکيک روستا از شهر نيز شاخصهايي در نظر گرفته ميشودعمدهترين اين شاخصها عبارتاند از:
الف) وسعت؛
ب) وضعيت و نوع فعاليت اقتصادي؛
ج) درجه اشتغال، قشربندي اجتماعي؛
د) درجه پيچيدگي روابط و مناسبات؛
ه) چگونگي بهرهگيري از نهادهاي اجتماعي، فرهنگي، و اقتصادي و سياسي؛
و) ميزان و ترکيب جمعيت که رايجتر از موارد ديگر و معمولا معياري تعيين کننده است(سعيدي، 1390، 18-19).
2-8-1- مفهوم روابط شهر و روستا
روابط شهر و روستا مجموعه روابط کالبدي-فضايي، اجتماعي-اقتصادي و حقوقي سياسي سکونتگاههاي روستايي با کانونهاي کوچک و بزرگ شهري را شامل ميشود(دانشنامه مديريت شهري و روستايي، 1387، 395). سرآغاز بحثهاي جدي و علمي درمورد روابط شهر و روستا توسط جغرافيدانان عمدتا به دهه 1940 ميلادي باز ميگردد. يکي از پيشتازان اين مبحث، هانس بوبک، جغرافيدان اتريشي است که نخستين بار در قالب روندهاي تکاملي..در سال 1948 کوشيد تا براي نخستين بار اين مقوله را درچهارچوبي نظري مطرح سازد. کاربرد مفاهيمي همچون حوزه بلافصل يا حومه و حوزه نفوذ از ابزار اوليه اين مبحث بود(سعيدي، 1390، 78). هانس بوبک بيشتر از سال 1938 تا اواخر 1970 به تئورسازي در بيان رابطه شهر و روستا در چهارچوب جغرافياي بورژوازي و بر اساس مطالعات جامع خود در ايران و ساير نقاط جهان بکار علمي پرداخت و نظريه “سرمايهداري بهرهبري” را مشخصا در مقاله ” مراحل اساس شکوفايي اجتماع و اقتصاد از ديد جغرافيا” به سال 1959 وضع کرد و گسترش داد( مومني، 1377، 135).

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-8-1- مفهوم سلطه
در اين بررسي منظور از سلطه، روابط نابرابر بين شهر و روستا است. بدين معني که اين روابط به تحميل نوعي ويژه از روابط سلطه با ماهيت استثماري از سوي شهرها بر محيطهاي روستايي استوار است. در اين ارتباط هانس بوبک در نوشتههاي پيشتاز خود در زمينه روابط شهرها و حوزههاي پيراموني(روستايي) در کشورهاي شرق اسلامي، بويژه ايران، اين گونه روابط سلطه را در قالب نظريه سرمايهداري بهرهبري و مناسبات انگلي شهري-روستايي مطرح ساخته است(سعيدي، 1390، 79). ). اکارت اهلرس (1380) در بررسي خود درباره روند تکوين شهرهاي سنتي و ما قبل سرمايهداري، جمعبندي جامع و گويايي از نقطه نظرات بوبک پيرامون سرمايهداري، به دست داده است. در اين جمعبندي ويژگيهاي اساسي اين نوع صورتبندي اين چنين معرفي شدهاند:
– شهرها نه تنها شالوده و اساس اوليه پرپايي خود را مديون حوزه روستايي پيراموني هستند، بلکه اين حوزه از طريق مازاد توليد، اساس تغذيه جمعيت شهري را فراهم ميسازد و در عين حال، حوزه بازاري توليدات نهايي و نيم تمام شهري به شمار ميآيد؛
– شهرهاي محل اصلي اقامت زمينداران بزرگ (مالکان غائب) است؛ از اين رو،
– مازاد توليد روستاها به مراکز شهري انتقال مييابد و در واقع، شهرها اينگونه عوايد را غصب ميکنند؛ بدينسان،
– روستاها مراکز توليد و شهرها کانونهاي بازاري و تجارت متکي بر توليدات عرصههاي روستايي به شمار ميروند؛ به اين ترتيب،
– شهرهاي سنتي بر مبناي حومه روستايي پيرامون خود و به خاطر آن دوام و بقا مييابند؛ نتيجتا،
– روند تکوين اجتماعي-اقتصادي با پويش ناچيز خود، منجر به رشد شهرها و واپس ماندن محيطهاي روستايي ميگردد(همان، 80).
9-1- پيشينه تحقيق
بررسي پيشينه تحقيق محقق را با مطالعات و تحقيقات ديگران در زمينه مسأله مورد نظر آشنا و باعث مي شود مرزها و قلمروي تحقيق خود را بهتر پيش بيني نمايد.
1-9-1- کتابها:
– اهلرس ، اکارت2 در کتاب شهر – روستا – عشاير (مجموعه مقالات) ترجمه عباس سعيدي(1380) با اختصاص دادن مطالبي به مباحث روابط و مناسبات شهر و روستا نشان ميدهد که دو شهر دزفول و طبس با حوزه پيراموني خود رابطهاي نابرابر به صورت سلطه اين دو شهر بر حوزه پيراموني دارند و نظريات بوبک را در ارتباط با روابط شهر و روستا در ايران تاييد ميکند.
– سعيدي، عباس در کتاب روابط و پيوندهاي روستايي -شهري در ايران(1390) مطالبي را در اتباط با روابط سنتي شهر و روستا و نيز پيوندهاي روستايي- شهري مطرح ميکند و ضمن تفکيک اين دو، نشان ميدهد که روابط و پيوندهاي روستايي-شهري چگونه سکونتگاههاي شهري و روستايي را تحت تاثير قرار ميدهد.
– لينچ، کنت3 ترجمه محمد رضا رضواني در کتاب روابط متقابل شهر و روستا در کشورهاي در حال توسعه(1386)، بر جريانهاي موجود بين نواحي شهري و روستايي تاکيد ميکند و در آن جريان کالاها ، مردم و ايدهها …را در روابط متقابل بين شهرها و نواحي روستايي بررسي ميکند و ضمن دور شدن از مطالعه مناسبات فيزيکي بين شهر و روستا بر روابط متقابل بين آنها تمرکز ميکند.
– سعيدي ، عباس در کتاب سطح بندي روستاهاي کشور که در سال 1388توسط بنياد مسکن انقلاب اسلامي منتشر شد،تلاش نموده تا به ارائه الگوهايي براي خدمات رساني به سکونت گاههاي روستايي بپردازد .در حال حاضر نيز اين مطالعه به عنوان اساس مطالعات کالبدي -فضايي در کشور مورد استفاده قرار مي گيرد.
2-9-1- مقالات:
* قديمي ترين پژوهش انجام گرفته در رابطه با چارچوب نظري پيرامون روابط شهر و روستا؛ مربوط به نظريه سرمايه داري بهره بري هانس بوبك4 (1959م) استاز ديدگاه وي نظام متمركز كشورهاي شرقي نقش اساسي در شكل گيري روابطي داشته است كه بيشتر به نفع شهر صورت بندي مي شده است.
* پل وارد انگلش5 جغرافيدان آمريكايي به عنوان يكي از پيشگامان مطالعات روابط شهر و روستا در ايران در پي تحقيقات خود در سالهاي 1341 تا 1342 در كرمان با عنوان ” بهره و ده در ايران : سكونت واقتصاد در حوضه كرمان ” روابط شهر كرمان با روستاهاي پيرامونش را در زمينه بافت قالي و قاليچه،توليد خشكبار و پرورش دام را مورد بررسي قرار مي دهد و نتيجه تحقيقات وي نشان از وحدت و همبستگي شهر كرمان با روستاهاي اطرافش داردوي در بررسيهاي خود چارچوب حاكم بر روابط ناحيه را در يك قالب استعماري ذكر مي كند كه روستاهاي ايراني تحت سلطه شهرها قرار گرفته اند.
* مارسل بازن6 (1973) از جمله محققاني است كه در چارچوب روابط شهر و روستا بررسيهاي فراواني انجام داده است. وي با بررسي منطقه قم با تأييد نظريه انگلش در راستاي نقش و كاركرد شهر در برابر روستا به پديده استعماري شهر بر روستا تأكيد دارد. از نظر او عامل اصلي اين رابطه توليد و توزيع قالي است كه باعث همبستگي اقتصادي- اجتماعي و سيطره رابطه شهر بر سكونتگاههاي رو ستايي بويژه بعد از اصلاحات ارضي و تكيه بر توليد قالي شده است. وي اين رابطه را بسيار پيچيده مي داند و در اين ميان نفوذ گسترده تجاري شهر را به همراه سرمايه گذاري و سرمايه داران شهري در بافت و توليد فرش و نظام حاكم اداري را در جذب روستاييان به طرف شهر مهمتر و موثرتر مي داند.
* کاستلو يکي از محققاني است که در خصوص شهر و حوزه نفوذ در ايران مطالعه نموده است. او در سال (1976) در ناحيه کاشان و حوزه نفوذ بررسيهاي عميقي انجام داده است. او هم رويه با انگليش و بازن، نقش شهر را عاملي اصلي در شکل گيري روابط روستا و شهر ميداند، به طوريکه وابستگيهاي فضايي سکونتگاههاي روستايي به شهر با توجه به اين نقش صورت ميگيرد. او در تحقيقات خود ساختار اجتماعي و اقتصادي شهرهاي کاشان، آران-بيدگل را در نظام سلسله مراتبي شهرهاي ايران و منطقه کاشان مورد توجه قرار داده و مرکزيت بلامنازع شهر کاشان را در اقتصاد منطقه به اثبات رسانده و وابستگيهاي آباديهاي پيرامون شهر کاشان را جهت فروش محصولات و توليدات دستي، تامين خدمات و تسهيلات از اين شهر مورد تاکيد قرار داده است.
* پروفسور اكارت اهلرس 7 استاد دانشگاه ماربورگ آلمان با رويكردي مسبوق به نظريه هاي سنتي هانس بوبك، از برجسته ترين پژوهشگران پيرامون روابط شهر و روستا در ايران بوده است. وي نظريه سرمايه داري بهره بري هانس بوبك را در چارچوب عيني- عملي در نواحي موردي در كشور ايران مورد بررسي قياسي قرار داده است. تأكيد او در اين نظريه نقش شهرهاي كوچك و متوسط ايران در حوزه پيراموني بوده است. وي با تدوين دو مقاله ” دزفول و حوزه نفوذ آن(1976م)” و “شهر و حوزه نفوذ در ايران: نمونه طبس (1977)” از اهميت بسيار بالايي در بين ساير محققان برخوردار است . در مقاله دزفول به اين نتيجه مي رسد كه مناسبات سنتي شهر دزفول و روستاهاي پيرامون آن نه تنها نشاندهنده ويژگيهاي خاص مالكيت است بلكه مشاركت نابرابر زمين داران شهري و روستاييان و خرده مالكان روستايي در اين منطقه كه در اين مناسبات بيشترين نفع به مراكز شهري و بيشترين زيان به عرصه هاي پيرامون روستايي وارد مي شود را نيز نشان مي دهد. به عقيده اهلرس اين مناسبات و روابط نابرابر نه تنها در گذشته وجود داشته است بلكه پس از اصلاحات ارضي در عرصه هاي روستايي دگرگونيهايي پديد آمده است و اگر چه درآمد روستاييان و حقوق سنتي مالكيت دچار تحول شده و جريان يكسويه انتقال محصولات به سوي مالكان شهري در حال دگرگوني است اما هيچ كدام از اين تحولات مانع از سلطه و سيطره اقتصادي شهرها بر عرصه هاي پيرامون روستايي نگرديده اند. اهلرس در سال 1979 در مقاله شهر و حوزه نفوذ آن: نمونه طبس؛ جنبه ديگري از مناسبات شهر و روستا و وابستگي متقابل آنها را مورد تأكيد قرار مي دهد و اين سوال اساسي را مطرح مي سازد كه اگر بپذيريم شهر به عنوان كانون عملكردي و سازماندهي حوزه روستايي است باز هم اين پرسش مطرح خواهد شد كه آيا بخش مهمي از عوايد و منافع روستايي بايد به جيب تجار شهري برود و يا اينكه ساكنان عرصه هاي روستايي خود بايستي بهره مندان مستقيم اين عوايد باشند؟ اهلرس در تحليل خود از مناسبات حاكم بر شهر طبس و حوزه نفوذ آن عقيده دارد كه در كنار نظام سنتي سهم بري كه از ويژگيهاي آن وجود مالكان شهرنشين ومكانيزم گردش پول و ثروت به سمت عمده فروشان وكسبه شهري است به تدريج نوعي وابستگي جديد در حال تكوين است، اين وابستگي جديد برآمده از خصوصيات روند رشد اقتصاد شهري است و مويد آن است كه در گذر زمان مناسبات نابرابر سنتي و حاكم بر روابط شهر و حوزه نفوذ آن شدت خواهد گرفت. اين روابط تا كنون حاكي از مناسبات سلطه اقتصادي شهر و رشد سريع اقتصادي و اجتماعي آن به ضرر عرصه هاي تحت نفوذ روستايي بوده است. بنابراين نظريه بوبك و بررسيهاي اهلرس با ديدگاهي نظري – ادراكي پيرامون روابط شهر و روستا زمينه اي بود براي ساير پژوهشها در ايران به طوريكه بررسيهاي فراواني در اين راستا صورت گرفته كه در نواحي مختلف ايران با سازوكارهاي ناحيه اي اين نظريه را مورد آزمون قرار داده اند.
* مصطفي مومني: ايشان در حوزه مطالعات روابط شهر و روستا داراي دو تحقيق مهم است که در آنها به نتايج قابل ملاحظهاي دست يافته استاين نتايج به شرح ذيل ميباشد:
الف) ملاير و پيرامون (حوزه نفوذ): توسعه، ساختار و کارکردهاي شهر کوچک در ايران؛
در اين تحقيق وي ساختار اجتماعي -اقتصادي شهر ملاير و روابط و مناسبات آن با سکونتگاههاي روستايي پيرامونش را در قبل و بعد از اصلاحات ارضي مورد بررسي قرار داد. مومني در تحقيق اش بر اساس اصول نظريه سرمايهداري بهرهبري بوبک، روابط و مناسبات شهر ملاير و روستاهاي پيرامونياش را به تحليل در آورد. وي در اين تحليل بر اصول سرمايهداري بهرهوري در روابط و مناسبات شهر ملاير و روستاهاي پيراموني تاکيد کرد.
ب) روابط شهر تفت با مناطق روستايي اطراف و تشخيص مراکز خدمات کشاورزي و روستايي و روابط متقابل روستاها با يکديگر؛
اين تحقيق که بين سالهاي 1359تا1360 انجام گرفته است؛ رابطه شهر تفت با شهر يزد و نيز روابط با روستاهاي اطراف، به تفکيک روابط اداري و اجتماعي-اقتصادي مورد بررسي قرار داد. وي اين روابط را به ترتيب روابط اجباري و روابط اختياري ناميد. او همچنين آباديها را بر حسب درجه، نوع، تنوع، کثرت، شدت و فراواني رابطه با شهر تفت تقسيم بندي نمود و سه حوزه پيرامون شهر تفت به نام حوزه جذب، حوزه نفوذ و حوزه تاثير را شناسايي نمود. شناسايي آبادهاي مرکزي (مکان مرکزي) بر اساس حجم روابط متقابل نقاط روستايي با يکديگر يکي ديگر از نتايج اين تحقيق است.
* محمد رضا رضواني(1381 ه ش) در تحقيقي (مقاله) با عنوان تحليل الگوهاي روابط و مناسبات شهر و روستا در نواحي روستايي اطراف تهران، روابط و مناسبات شهر و روستا در اطراف تهران را در چهارچوب مدل حومه تحليل کرده است. وي در اين تحقيق به نتايج ذيل دست يافته است:
الف) امروزه اکثر نواحي روستايي استان تهران نقش حومه شهر تهران و شهرهاي اقماري مجارو آن را ايفا ميکنند و به عنوان عرصهاي تکميلي براي کارکردهاي شهري به شهر تهران عمل ميکنند. بنابراين گونه خاص از روابط شهر و روستا و متفاوت با ساير نواحي کشور در اطراف تهران در جريان است که منجر به پيدايش نوع ويژهاي از روستا و زندگي روستايي شده است؛


دیدگاهتان را بنویسید