1-8-1-دلايل گرايش جهاني به گياهان دارويي
طب سنتي از هزاران سال پيش جهت اهداف درماني استفاده مي شده است که در اين ميان استفاده از اسانس و عصاره هاي گياهي جايگاه قابل ملاحظه اي را به خود اختصاص داده است . اخيرا استفاده از ترکيباتي که به طور کلي بي ضرر تلقي مي شوند و به 1Grasمعروف اند ، توجه زيادي را به خود معطوف کرده اند . ترکيبات طبيعي فعال بيولوژيکي مشتق از گياهان را مي توان جهت حفظ و نگهداري مواد غذايي و در داروسازي به عنوان عوامل درماني جديد عليه بيماري ها و عفونت هاي ميکروبي به کار برد(يادگار و همکاران،1384).
استفاده از گياهان دارويي در درمان بيماري ها داراي ديرينه اي کهن بوده و بشر از ابتداي تولد پيوندي ناگسستني با اين گياهان داشته است.در اواخر قرن نوزدهم به لحاظ پيشرفته روز افزون در علوم به خصوص علوم شيمي و داروسازي ، اولين استخراج مواد خالص شيميايي به منظور استفاده هاي دارويي انجام گرفت.اگرچه داروهاي شيميايي به علت مقرون به صرفه بودن و تاثير مشخص بر بيماري ها مطمئن تر تشخيص داده شدند ، از اواخر قرن بيستم عوارض جانبي اين داروها به تدريج اشکار شد.اين يافته ها باعث گرديد که سازمان احتياط دارو در سوئد در سال 1986 حدود 3000مرگ ناشي از عوارض مصرف داروهاي شيميايي را گزارش کند. در حال حاضر با وجود آنکه کمتر از 2قرن از عمر داروهاي شيميايي مي گذرد ، بسياري ازآن ها به عنوان داروهاي خطر آفرين از فارماکوپه ها حذف شدند.از طرف درگير مشکلات سيستم دارويي مدرن مانند هزينه هاي بالا ، از منابع غيرتجديد شونده مانند منابع فسيلي ، آلودگي محيط توسط صنايع دارويي و ناتواني بشر براي ساخت بعضي از مواد دارويي که به طور طبيعي در گياهان وجود دارند باعث توجه بيشتر بشر به گياهان دارويي گرديده است.در حال حاضر حدود 30 درصد از داروهاي مورد استفاده در جوامع انساني داراي منشاء گياهي بوده و تلاش گسترده دانشمندان علوم دارويي و پزشکي بر اين اصل متمرکز گرديده است که 70 درصد ديگر داروهاي شيميايي به تدريج منسوخ و به عالم گياهاي متکي گردد.استفاده از گياهان دارويي و معطر در کشورهاي توسعه يافته به شدت در حال افزايش است و هم اکنون حدود 90 درصد از مردم اين کشورها داروهايي با منشاء گياهي استفاده مي کنند. علاوه بر مصارف دارويي اين گياهان ، باتوجه به اينکه در سال هاي اخير در سيستم هاي کشاورزي گرايش زيادي به استفاده از روش هاي بيولوژيک در کنترل آفات ، بيماري ها و علف هاي هرز ايجاد شده است، استفاده از ترکيب هاي طبيعي گياهان براي رسيدن به منظور فوق ، مورد توجه پژوهشگران زيادي قرار گرفته است و محققين زيادي در سال هاي اخير به مطالعه اثرات ضد باکتريايي ، ضدقارچي و حشره کشي اسانس ها و عصاره هاي گياهي پرداخته اند و فعاليت ضد ميکروبي و حشره کشي اسانس چندين گونه گياه معطر به خوبي شناخته شده و مورد استفاده قرار گرفته اند.
اقتصادي بودن و مقرون به صرفه بودن گياهان دارويي يکي از دلايل مهم گرايش جهاني به گياهان دارويي است.بروزعوارض جانبي ناشي از مصرف داروهاي شيميايي و مقرون به صرفه نبودن ساخت برخي از داروهاي شيميايي که توليد اين گونه داروها در مقايسه با استخراج گياهان دارويي بسيار هزينه بر و غير اقتصادي است و همچنين انحصاري بودن درمان برخي بيماري ها با گياهان دارويي و وجود تجارت باليني ارزشمند در گياهان دارويي از ديگر دليل گرايش جهاني به اين داروهاست.معمولا در توليد دارو مراحل طولاني و پيچيده اي وجود دارد که اخرين مرحله انجام ازمايشات باليني بر روي انسان است مرحله اي که معمولا با محدوديت هاي متعددي رو به رو است اما درباره گياهان دارويي اين مرحله در کشور هايي مانند ايران ، چين و هند در افراد مختلف غلظت هاي مختلف دارو و مکان هاي مختلف به دفعات مورد آزمون قرار گرفته و به عبارت ديگر در بسياري از موارد اين مرحله پاياني قبل از مرحله ديگر انجام شده است(زرگري،1379).
1-9اسانس ها
مردمان مشرق زمين اولين کساني بودند که به وجود اسانس در گياهان پي بردند. مصريان باستان 40 قرن قبل از ميلاد مسيح از روغن هاي معطري که از گياهان به دست مي آورند براي انجام مناسک و آيين هاي مذهبي و موميايي کردن اجساد و مداواي بيماران خود استفاده مي کردند. اسانس اولين بار به روش خيساندن در روغن کوچک و روغن زيتون به دست آمد . ولي در قرن دهم ميلادي ابو علي سينا پزشک ايراني تهيه اسانس به روش تقطير با آب را انجام داد و سپس اين دانش به اروپا منتقل شد و بر اساس آن دستگاه هاي جديدي براي استخراج اسانس از قسمت هاي مختلف گياه طراحي شد(محمودي ، 1381).
روغن هاي فرار2 يا اسانس هاي ترکيبيات معطري هستند که در اندام هاي مختلف گياهان يافت مي شوند. در واقع اسانس ها مخلوطي از ترکيبيات شيميايي آلي فرار هستند که وجود آن ها مسئول بوي خوش و مزه گياهان مي باشد (مومني ، 1370 ؛ هاربورن ، 1358).
دانشمندان معتقدند که اين مواد ممکن است به طور مستقيم توسط پروتوپلاسم به وسيله تجزيه مواد رزيني غشاء سلول ها يا از هيدروليز بعضي از گليکوزيد ها حاصل شوند . درجه پخش اين روغن ها در گياهان متفاوت مي باشد . به عنوان مثال در گياهان تيره مخروطيان3 ، اسانس در تمام بافت هاي گياهاي وجود دارد در صورتي که در گل سرخ فقط در گلبرگ و در دارچين در پوست و برگ و در چتريان4 فقط در پريکارپ و در نعناعيان5 در تارهاي ترشح کننده و برگ ها يافت مي شوند (عباس زاده و همکاران ، 1386).
1-9-1-خصوصيات فيزيکي اسانس ها
اسانس ها داراي يک سري از خصوصيات فيزيکي مشترک به قرار زير مي باشند:
1-9-1-1فراريت6 : تقريبا تمام اسانس ها در درجه حرارت معمولي در مجاورت هوا تبخير مي شوند ولي بعضي اسانس ها مثل روغن ليمو به علت داشتن ترکيبات صمغي شکل در مجاورت هوا تبخير نمي شوند.
1-9-1-2 رنگ: به طور کلي اسانس ها بدون رنگ هستند مخصوصا اگر تازه تهيه شده باشند ولي در اثر گذشت زمان رزيني شده و رنگ شان تيره مي شوند . بهتر است که براي جلوگيري از اين تغييرات ، اسانس ها در مکان خنک و خشک و در ظرف هاي سر بسته از جنس شيشه به رنگ تيره نگهداري شوند.
1-9-1-3 چرخش نوري7 : بسياري از اسانس ها داراي چرخش نوري مي باشند که به وسيله آن مي توان اسانس هاي طبيعي را از نوع تقلبي متمايز نمود . مثلا منتول طبيعي چپ گرد است در صورتي که منتول سنتري راست گرد مي باشد .
1-9-1-4 وزن مخصوص8 : وزن مخصوص اسانس ها از 8/0 تا 17/1 متغير است ولي بيشتر آن ها سبک تر از آب مي باشند.
1-9-1-5 حلاليت9 : اسانس ها با آب قابل امتزاج نيستند ولي در بسياري از حلال هاي آلي مثل اتر ، کلرفرم ، الکل مطلق ، بي سولفيد کربن ، هگزان ، اتيل استات ، استن و متانول قابل حل مي باشند (صمصام شريعت،1375).
1-9-2-ترکيبات شيميايي اسانس ها
اسانس ها از يک سري ترکيبيات پيچيده شيميايي ساخته شده اند که در آن ها انواع ترکيبات آلي از قبل هيدروکربن ها ، الکل ها ،کتون ها ، آلدهيد ها ، اترها ، استرها ، اکسيد ها و غيره يافت مي شود . به طور کلي بيش از 2500 نوع ترکيب شيميايي در اسانس ها شناخته شده است (مجموعه مقالات تحقيقات گياهان داروئي و عطر ايران ، 1380).
ترکيبات تشکيل دهنده اسانس ها را مي توان به چهار دسته کلي تقسيم بندي نمود که عبارتند از :
1) ترپن هاي وابسته به ايزوپرن که قسمت اعظم ساختمان اسانس ها را تشکيل مي دهند.
2) ترکيبات زنجيره اي که هيچ شاخه جانبي ندارند ، مانند هگزان نرمال.
3) مشتقات بنزني که عامل اصلي عطر و طعم اسانس ها مي باشد نظير : انيسون ، رازيانه ، ميخک ، هندي ، دارچين و ريحان (واترمن ، 1379).
4) ترکيبات ديگر مانند آليل ايزوتيوسيانات که در اسانس خردل وجود دارد
H2C=CH-CH2-N=C=S
شکل 1-2- ترکيب آليل ايزوتيوسيانات
يا دي آليل سولفيد که در اسانس سير وجود دارد و در پايين آوردن فشار خون موثر است.
CH2=CH-CH2-S-CH2-CH=CH2
شکل1-3-دي آليل سولفيد
يا ترکيبي مانند -Sec بوتيل پروپنيل دي سولفيد که در اسانس آنغوزه وجود دارد و يک ترکيب ضد عفوني کننده است (واترمن ، 1379).
شکل 1-4- ترکيب Sec- بوتيل پروپنيل دي سولفيد
قسمت اعظم ساختار اسانس ها را ترپنوئيد ها10 تشکيل مي دهند . نکته مشترک موجود در ساختار کليه ترپن ها وجود واحد هاي 5 کربني مشابه در تمام آن ها است که به واحد هاي ايزوپرن11 مشهورند(شکل1-5).
شکل1-5- ساختمان کربني ايزوپرن
ترپنوئيد ها را بر اساس تعداد واحد هاي سازنده ايزوپرن به دسته هاي مختلف (جدول1-3) ذيل تقسيم مي کنند : (کالکسي ، 1983)
جدول 1-3- طبقه بندي ترپنوئيد ها (کالکسي ،1983)
تعداد واحد هاي ايزوپرنتعداد کربن هانام1C5همي ترپنوئيد2C10مونوترپنوئيد ها3C15سزکويي ترئنوييد ها4C20دي تر پنوئيد ها5c25سزترتر پنوئيد ها6c30تري تر پنوئيد ها8c40تتراتر پنوئيد هاnCnپلي تر پنوئيد
اسانس اغلب شامل مونوتپرين ها و سزکوئي ترپن ها هستند (واترمن ، 1379).ترکيبات همي ترپن وارد اسانس نمي شوند ، همچنين ترکيبات با بيش از 20 کربن سنگين هستند و اکثرا با تقطير خارج نمي شوند و در اسانس وجود ندارند . دي ترپن ها(10کربني) در اسانس بعضي گياهان (نظير زنجيل12) توليد مي شوند ولي در اغلب مواد اهميت چنداني ندارند.
1-9-2-1- مونوترپن ها
مونوترپن ها ترکيبات 10 کربنه اي هسند که از دو واحد ايزوپرني تشکيل يافته اند . اين ترکيبات از لحاظ اقتصادي داراي اهميت بسيار فراواني هستند ، چرا که از آن ها در تهيه انواع طعم دهنده ها و عطر ها استفاده مي شود. مونوترپن هاي موجود در اسانس خود به سه گروه اصلي زير تقسيم مي شوند (کالکسي ، 1983؛گارديپ ، 1983)
1) مونوترپن هاي غير حلقوي
2) مونوترپن هاي تک حلقوي
3) مونوترپن هاي دو حلقه اي
هر کدام از گروه هاي فوق داراي يک سري ترکيبات هيدروکربني و اکسيژن دار هستند ، که مثال هايي از آن ها در شکل هاي 1-6 و 1-7 آورده شده است .
شکل 1-6- ساختار شيميايي منتون و لينالول
شکل 1-7-ساختار شيميايي تيمول ، فنچون و 3- کارن
1-9-2-2- سزکوئي ترپن ها
سزکوئي ترپن ها به دو گروه هيدروکربني و اکسيژن دار تقسيم مي شوند . مثال هايي از سزکوئي ترپن هاي موجود در اسانس ها در شکل 1-8 ترسيم شده است (رابينسون ، 1363).
شکل 1-8- ساختار شيميايي بي سابولن ، فارنسن و ائودسمول
1-9-2-3 فنيل پروپن ها
ساختار همه فنيل پروپن ها ، داراي يک حلقه 6 کربني آروماتيک با يک زنجيره جانبي سه کربنه متصل به حلقه مي باشد . زنجيره جانبي معمولا حاوي يک پيوند دوگانه است ولي وجود اکسيژن در آن نادر است (شکل 1-9).
شکل1-9-سافرول و سينامالدئيد
1-9-2-4-آزولن13 ها
آزولن ها در اسانس هاي زيادي از جمله اسانس کافور ، کبابه چيني14 ، باريجه15 ، سنبل الطيب16 و اسانس چند نمونه از او کاليپتوس ها ديده مي شوند . آزولن ها در ترکيب هاي مختلف به رنگ هاي آبي ، بنفش و حتي سبز مشاهده مي شوند .
براساس تحقيقات Plattner و Pfau ترکيب مادر همه آزولن ها ، هيدروکربور دو حلقه اي C10H8به نام عمومي آزولن مي باشد (شکل 1-10).
شکل 1-10-اسکلت اصلي آزولن ها
اسکلت کربن ها نمايشگر اتصال يک حلقه پنج ضلعي با يک حلقه هفت ضلعي بوده که اين ساختمان رنگ مشاهده شده توسط آزولن ها را توجيه مي کند .از نظر خواص شيميايي و فيزيکي آزولن ها تشابه زيادي به نفتالين دارد (مجموعه مقالات تحقيقات گياهان داروئي و معطر ايران ، جلد9).
1-9-3 استخراج اسانس ها
به طور کلي مي توان روش هاي استخراج اسانس ها را به دسته هاي زير تقسيم بندي کرد (هال ، 1975؛ گونتر ، 1975؛ ويس ، 1977 ؛ تايلور ، 1996 ).
1-9-3-1روش تقطير17
الف) تقطير با آب18
ب)تقطير با آب و بخار آب19
ج)تقطير با بخار آب20
د)استخراج و تقطير با بخار به طور همزمان با يک حلال21
1-9-3-2روش فشار ، خراش و تيغ زدن22
الف)روش اسفنجي23
ب)روش تيغ زدن و سوراخ کردن24
2-9-3-3 استخراج با حلال25
الف)استخراج اسانس ها با حلال هاي فرار
ب )استخراج اسانس ها با حلال هاي غير فرار
1-9-3-4 استخراج به وسيله آنزيم هاي هيدروليز کننده26
1-9-3-5 استخراج به كمك دي اكسيد كربن27
انتخاب روش استخراج اسانس با توجه به نوع و حالت گياه و قسمتي از آن که مورد اسانس گيري قرار مي گيرد ، انجام مي شود . معمولا اسانس ها را به روش تقطير از گياهان اسانس دار استخراج مي کنند .
1-9-4- جداسازي اسانس ها

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

اسانس ها مخلوطي از ترکيبات شيميايي هستند و تلاش هاي زيادي براي بهينه سازي آناليز اين ترکيبات انجام گرفته است . روش هاي متفاوتي براي جداسازي ترکيبات روغن هاي اسانس وجود دارد که عبارتند از :
تقطير جز به جزء ، کروماتوگرافي ستوني ، کروماتوگرافي لايه نازک ، کروماتوگرافي گازي ، کروماتوگرافي مايع با کارآيي بالا (بتچارچي ، 2000).
1-9-5-شناسايي ترکيبات اسانس
اسانس ها توسط روش هاي مختلفي شناسايي مي گردند که برخي از آن ها عبارتند از :
طيف سنجي ماوراء بنفش و مرئي (UV)
طيف سنجي مادون قرمز (R)
طيف سنجي رزونانس مغناطيسي هسته (NMR)
کروماتوگرافي گازي (GC)
طيف سنجي جرمي (MS)
در بين روش هاي فوق کروماتوگرافي گازي (GC) و کروماتوگرافي گازي کوپل شده با طيف سنج جرمي (GC-MS) جزء معمول ترين روش ها هستند . (بتچارچي ، 2000).
1-9-5-1جداسازي ترکيبات اسانس توسط کروماتوگرافي مايع با کارآيي بالا
واژه کرماتوگرافي امروزه به دسته اي از روش ها اطلاق مي شود که در آن ها جداسازي اجزاء موجود در يک نمونه مخلوط ، براساس تمايل نسبي هر جز به فاز ساکن هنگام عبور فاز متحرک از روي يا درون فاز ساکن است . گونه اي که تمايل بيشتري به فاز متحرک دارد با سرعت بيشتري حرکت مي کند و بالعکس گونه اي که به فاز ساکن تمايل بيشتري دارد ، با سرعت کمتري در طول ستون حرکت مي کند.
به علت آن که مواد با درجات گوناگون به فاز هاي ساکن تمايل دارند ، مي توان از اين خاصيت جهت جداسازي آن ها از يکديگر استفاده نمود . زمان مورد نياز براي حرکت هر جز در فاصله مشخص را مي توان براي تجزيه هاي کيفي به کار برد. همچنين مقدار اندازه گيري شده براي هر جزء جدا شده نيز جهت تجزيه کمي سودمند است . کروماتوگرافي با توجه به طبيعت فاز هاي ساکن و متحرک به دسته هاي مختلفي تقسيم مي شود . برخي از روش هاي متدوال کروماتوگرافي در جدول (1-4) ذکر شده است .
جدول1-4- روش هاي متداول کروماتوگرافي (غلامحسين پور شيخ تاجي و همکاران ، 1388).
کروماتوگرافي مايع يکي از انواع کروماتوگرافي است که فاز متحرک در آن مايع است.
کاربرد هاي کروماتوگرافي مايع با کارائي بالا شامل:
1)جداسازي ، خالص سازي و شناسايي پروتئين ها و ترکيبيات آلي به ويژه ترکيبات دارويي .همچنين در برخي از آزمايس هاي مربوط به تعيين غلظت داروها مورد استفاده قرار مي گيرد.
2) در تحقيقات پروتوميک (تحقيقاتي که بر روي پروتئين ها انجام مي شود) آناليز و هضم پروتئين ها.

3) تعيين ساختار پليمر ها .
4) مقايسه ساختار هاي پروتئين هاي مختلف (غلامحسين پور شيخ تاجي و همکاران ، 1388).
1-9-6-کاربرد هاي اسانس ها
اسانس ها در ترکيب هاي آن ها در صنايع مختلف ، مصارف فراواني دارند که در زير به عمده ترين آن ها اشاره مي شود.
– صنعت عطرسازي (تهيه ادکلن ، عطر هاي مختلف و اسپري )
– صنايع بهداشتي (خوشبو کننده ها ، بهبود مزه خمير دندان ، تهيه صابون ، کرم و ضد عفوني کننده و غيره)
– صنايع غذايي(شربت ، آبليمو ، نوشابه هاي الکلي ، شيريني سازي )
– جهت مصارف فني (حلال ها ، مصرف هاي کف کننده)
– صنايع مختلف (چرم هاي مصنوعي ، لاستيک ، واکس کف زمين ، لوازم تحرير)
در صنايع داروسازي نيز اسانس هاي گياهاني مانند باديان رومي ، بابونه ، رازيانه ، سنبل الطيب ، شمعداني عطري و غيره کاربرد زيادي دارند (مجموعه مقالات تحقيقات گياهان داروئي و معطر ايران ، جلد9).
1-10 اهميت وضرورت تحقيق
با توجه به وجود حدودا 2000 گونه گياه دارويي در کشور تنوع زياد شرايط اقليمي و آب و هوايي تحقيقات مختلف نشان داده است که جمعيت هاي مختلف گونه هاي مختلف گياهان دارويي که در شرايط مختلف اکولوژيک پراکنده اند از نظر شيميايي تيپ هاي مختلفي را تشکيل مي دهند که به آن ها مونه يا شيميوتيپ28 اطلاق مي شود . مطالعه تنوع شيميايي مونه هاي مختلف مناطق مختلف به ما اين امکان را مي دهد که با شناسايي تيپ هاي مرغوب ، مواد گياهي با کيفيت مناسب توليد نماييم (اميدبيگي ،1384). بنابراين با توجه به پراکنش وسيع گونه هاي پونه در مناطق مختلف ايران ، آشکار شدن هويت شيميايي اين گونه ها به منظور برنامه ريزي هاي بعدي و بهره برداري ، به ويژه در راستاي دستور العمل سازمان بهداشت جهاني ضروري است .
هدف از تحقيق حاضر اين است كه پتانسيل مناطق مختلف استان سمنان به عنوان مناطقي با تنوع و تفاوت اقليمي و گياهي در توليد تركيبات مطلوب صنايع عطرسازي ، داروسازي و صنايع غذايي در بين گونه هاي پونه و نعناع رويش يافته در اين مناطق مورد بررسي قرار مي گيرد وبا نتايج حاصل از آن بتوان براي بهره برداري از اين سرزمين ها برنامه ريزي نمود.
فصل دوم


پاسخ دهید