3-3 روش کار20
3-3-1 ضريب فشردگي (گراويليوس) حوضه ماسوله رودخان20
3-3-2 نسبت دايره اي حوضه ماسوله رودخان21
3-3-3 ضريب گردي (ميلر) حوضه ماسوله رودخان21
3-3-4 شيب ناخالص رودخانه اصلي حوضه ماسوله رودخان21
3-3-5 زمان تمركز به روش كاليفرنيادرحوضه ماسوله رودخان22
3-3-7 زمان تمركز به روش کرپيچ درحوضه ماسوله رودخان22
فصل چهارم:تجزيه و تحليل داده هاو يافتههاي تحقيق24
4-1- موقعيت حوضه ماسوله رودخان25
4-2- توپوگرافي حوضه 28
4-3- منابع آب 30
4-4- شيب حوضه ماسوله رودخان32
4-5- منابع خاک 34
4-6- پوشش گياهي36
4-7- زمين شناسي 39
4-8- هواشناسي43
4-8-1 درجه حرارت 43
4-8-2- بارش45
4-8-3 -رطوبت نسبي48
4-8-4- يخبندان50
4-8-5 -تبخير و تعرق52
4-9- نوع اقليم54
4-9-1- طبقه بندي اقليمي دومارتن54
4-10-يافته ها55
4-10-1 فيزيوگرافي حوضه ماسوله رودخان58
4-10-2 نسبت انشعاب حوضه ماسوله رودخان58
4-10-3 توزيع ارتفاع نسبت به سطح و هيپسومتري حوضه60
4-10-4 انواع سيلابها در ماسوله رودخان63
4-10-5 عوامل موثر بر ايجاد و تشديد سيلاب، فرسايش و رسوب79
4-10-5-1 تاثير فرسايش و حمل رسوب79
4-10-5-2 تخريب پوشش گياهي80
فصل پنجم:بحث, نتيجه گيري و پيشنهادها82
5-1 نتيجه گيري 83
5-2 ارزيابي فرضيه85
5-3 پيشنهادات86
منابع87
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول شماره 3-1 مشخصات ايستگاههاي منطقه مورد مطالعه18
جدول شماره 4-1 مساحت و درصد شيب حوضه ماسوله رودخان32
جدول شماره 4- 2گروههاي خاکهاي منطقه34
جدول شماره 4-3 نوع پوشش گياهي حوضه ماسوله رودخان37
جدول شماره 4-4 مساحت زمين شناسي ماسوله رودخان41
جدول شماره4-5 درجه حرارت ماسوله رودخان سالهاي آماري 71-72 تا 87-8844
جدول شماره4- 6 بارندگي ماهانه ايستگاه ماسوله رودخان سالهاي آماري 58-59 تا 87-8846
جدول شماره4- 7 بارندگي سالانه ايستگاه ماسوله رودخان سالهاي آماري 58-59 تا 87-8847
جدول شماره4-8 حداکثر ،حداقل و ميانگين رطوبت ماسوله رودخان49
سالهاي آماري 71-72 تا 87-88
جدول شماره4-9 مقادير تعداد روزهاي يخبندان ماهانه و سالانه در ايستگاه51
تبخيرسنجي ماسوله سالهاي آماري 71-72 تا 87-88
جدول شماره 4-10 آمار تبخير ماهانه و سالانة ايستگاه تبخيرسنجي ماسوله- بر53
حسب ميليمتر سالهاي آماري 71-72 تا 87-88
جدول شماره 4-11 طبقه بندي اقليمي ماسوله رودخان بر اساس روش دومارتن54
جدول شماره 4-12. فاكتورهاي فيزيو گرافي حوضه آبريز ماسوله رودخان57
جدول شماره4-13رتبه بندي حوضه 58
جدول شماره 4-14 توزيع سطح با ارتفاع کل حوضه61
جدول شماره 4-15 مجموع دبي 6 ماه اول سال ايستگاه چومثقال68
جدول شماره 4-16 ميانگين روزانه دبي 6 ماه اول سال ايستگاه چومثقال70
جدول شماره 4-17 مجموع دبي 6 ماه اول سال ايستگاه کمادل71
جدول شماره 4-18 ميانگين روزانه دبي 6 ماه اول سال ايستگاه کمادل73
جدول شماره 4-19 آمار سيل چومثقال طي دوره ي آماري74
جدول شماره 4-20 سيلاب هاي ثبت شده در ايستگاه کمادول و ميزان دبي همزمان 76
در ايستگاه چومثقال و بارش همزمان در ايستگاه ماسوله
فهرست نمودار
عنوانصفحه
نمودار شماره 4-1 نمودار درجه حرارت ماسوله رودخان سالهاي آماري 71-72 تا 87-8845
نمودار شماره 4-2 نمودار بارندگي ماهانه ايستگاه ماسوله رودخان 46
سالهاي آماري 58-59 تا 87-88
نمودار شماره 4-3 ميانگين آبدهي سالانه، سال آماري1381-9247
نمودار شماره 4-4 نمودار حداکثر ،حداقل و ميانگين رطوبت رطوبت49
ماسوله رودخان سالهاي آماري 71-72 تا 87-88
نمودار شماره 4-5 نمودار رابطة همبستگي بين حداقل دما و تعداد روزهاي51
يخبندان در ايستگاه ماسوله سالهاي آماري 71-72 تا 87-88
نمودار 4-6 نمودار رابطة همبستگي بين تبخير ماهانه و متوسط دماي53
ايستگاه تبخيرسنجي ماسوله سالهاي آماري 71-72 تا 87-88
نمودار 4-7 محدودة مطالعاتي ماسوله رودخان در اقليم نماي دومارتن55
نمودار 4- 8 هيپسومتري کل حوضه62
نمودار 4- 9 منحني آلتيمتري کل حوضه62
نمودار 4-10 نمودار مجموع دبي 6 ماه اول سال ايستگاه چومثقال69
نمودار 4-11 نمودار ميانگين روزانه دبي 6 ماه اول سال ايستگاه چومثقال71
نمودار 4- 12 نمودار مجموع دبي 6 ماه اول سال ايستگاه کمادل72
نمودار 4- 13 نمودار ميانگين روزانه دبي 6 ماه اول سال ايستگاه کمادل74
فهرست نقشه
عنوانصفحه
نقشه شماره 4-1- موقعيت جفرافيايي ماسوله روخان26
نقشه شماره 4-2- توپوگرافي حوضه ماسوله رودخان29
نقشه شماره 4-3- شبکه آبراهه هاي حوضه آبخيز ماسوله31
نقشه شماره 4-4- شيب حوضه ماسوله رودخان33
نقشه شماره 4-5- خاک حوضه ماسوله رودخان35
نقشه شماره 4-6- پوشش گياهي حوضه ماسوله رود خان38
نقشه شماره4-7- زمين شناسي حوضه ماسوله رودخان42
نقشه شماره 4-8- نقشه رتبه بندي حوضه ماسوله رودخان59
فهرست عکس
عنوانصفحه
شکل 4-1 تصوير ماهواره اي ماسوله رودخان27
شکل 4-2 تصوير ماهواره اي ماسوله رودخان و شهر ماسوله27
شکل شماره4-3 عکس از مسير کوربار سيلاب و حمل رسوب64
شکل شماره 4-4 عکس طراحي نامناسب پل درمنطقه و تخريب آن 65
شماره 4-5 عکس رعايت نکردن حريم رودخانه و تشديد سيلاب66
شکل شماره 4-6 تخريب زمين کشاورزي ماکلوان براثر سيلاب67
شکل شماره 4-7 تخريب جاده براثر سيل67
شکل شماره4-8 حمل سنگهاي بزرگ توسط سيلاب درنزديکي محل68
اتصال رودزودل به ماسوله رودخان
شکل4-9 عکس از بستر سيلابي حوضه ماسوله رودخان75
چکيده
سيل جريان آبي است که از ظرفيت مجراي رود تجاوز کرده وسپس به جلگه سيلابي مجاورسرازير مي شود .با اينکه بسياري از عوامل هيدرولوژيکي محلي وابسته به حوضه آبريز ممکن است برسيلاب تأثير بگذارند،تمام مکانيسم هاي عمده پديد آورنده سيلاب ها داراي منشاءهيدرواقليمي مي باشند.بطور کلي در پديده سيل عوامل طبيعي و انساني موثر بوده است.هدف اصلي تحقيق بررسي نقش عناصراقليمي و حوضه اي وهم چنين عواملي که درتشديدسيلاب مؤثرند. حوضه مورد مطالعه ماسوله رودخان واقع در شهرستان فومن استان گيلان مي باشد.ومطالعات کتابخانه اي ومطالعه سيلاب در دوره گرم سال از اصلي ترين روشهاي جمع آوري داده ها بوده است. نتايج تحقيق نشان دهنده آب وهواي مرطوب،پوشش گياهي جنگلي ومرتعي،کوهستاني وکوهپايه اي حکايت دارد بيشترين تداوم جريان سيل در ايستگاه کمادل 4 روز در سال و کمترين تداوم جريان 1 روز مي باشد بيشترين متوسط کمادل در سال 1377 وکمترين متوسط در سال 1376 بوده است بيشترين متوسط جريان دبي چومثقال در سال 1377 وکمترين متوسط روزانه دبي سال 1376 بوده است و جهت جلوگيري از سيلاب اقدامات آبخيز داري و ايجاد سدهاي تاخيري مد نظر قرار گيرد.
واژگان کليدي: سيل ، اقليم، عناصر اقليمي ، ماسوله رودخان
1-1- مقدمه
يکي ازانواع حوادث ومخاطرات طبيعي که موجب بروزخسارتهاي زيان باري مي گردد وقوع سيلاب است سيل يک رويدادناگهاني ورخدادسريع ومخرب که جان ومال انسانهارابه خطرانداخته ومشکلات زيادي براي صاحبان زمين هاي زراعي وساکنين حاشيه رودخانه هاوکارگاه ها به وجودمي آورد. هرساله چندين نفربه وسيله سيل جان خودراازدست مي دهند.هزاران مترمکعب آب شيرين واردآبهاي شورشده وازدسترس خارج مي شود.درحالي که هرقطره آن ارزش حياتي دارد.همه ساله ميليون ها خاک ارزشمندبه وسيله سيلاب وارد درياهاودرياچه هامي شود،درصورتي که براي تشکيل هرسانتي مترآن چنددهه وگاه چندسال زمان لازم است.بسياري ازبرنامه هاي عمراني وزيربنايي کشورتحت تأثيراين مسئله قرارگرفته است وهمه ساله بخش هنگفتي ازبودجه کشور صرف بازسازي خرابي هاي ناشي ازاين پديده مي شود.کشورمابه دليل دارابودن کوهستان هايي مانندسلسله جبال البرزوزاگرس ناحيه مناسبي براي تشديدوگسترش اين پديده مخرب است ،زيراکوهستان به صورت يک مانع درمقابل سيستم هاي جوي عمل کرده وآنهارامنحرف ويامجبور به صعودمي کندکه دراين صورت انتقال وصعودتوده ي هواي مرطوب راآسان ونقش مهمي درافزايش ريزش هاي جوي ودرنتيجه ايجادسيلاب دارد.سيلاب هاي رودخانه اي يکي ازگسترده ترين بلاياي اقليمي کوتاه مدت به شمارمي رودکه درمراکزمجتمع جمعيت درنواحي خطرناک کاملا مشخص روي مي دهند وواکنشي بسيارمتمايزي ازسوي انسان درپي دارند،يعني احداث سدهاي مخزني وتعليم روش هاي هدايت طغيان رودها.گرچه انسان مجبوربوده است که درتمام طول حيات باسيلاب زندگي کند،امااثرات سيل درزندگي انسان هابه آن صورتي که امروزه احساس وارزيابي مي شود نبوده است،زيرادرگذشته جوامع کوچکي درپايين دست رودخانه هاسکني مي گزيدند وفشردگي فعاليت هاي انساني درسيلاب دشت هاخيلي کمتربود.درحالي که امروزه مردم به دليل استفاده ارشرايط آب وهواي مساعدواستفاده ازنعمت هاي حاشيه رودخانه هادراطراف آن سکونت گاههاوتفرج گاه ها رابوجود آورده اند.بنابراين عناصراقليمي وديگرعواملي که دربروزسيلاب تأثيردارندبايدموردبررسي قرارگيردوراهکار هايي درمقابله وکنترل ومديريت سيلاب ارائه گردد .
1-2- بيان مسئله وضرورت انجام تحقيق
سيل يکي ازشايع ترين بلاياي طبيعي در ايران است زيرا که 1-ايران کشوري کوهستاني وناهموار است وجريان هاي ايجادشده از کوهستان ها به محض ورود به دشت ها وجلگه هاي کشوردرسطح زمين پخش شده وبه مزارع،باغها،خطوط ارتباطي،روستاهاوشهرها آسيب مي رساند2-پوشش گياهي که همچون اسفنجي درجذب آب عمل مي کند،در ايران ضعيف است ودربسياري مواردبه علت کمبود باران،چراي بي رويه وقطع جنگل ها آسيب ديده است 3-علي رغم قرارگيري مراکزپرفشارجنب حاره اي درماه هايي ازسال برروي بيشترمناطق کشورايران که عدم نزول وريزش هاي جوي رابراي ماه هاي متوالي به دنبال دارد،درماه هاي ديگرسال،ميزان قابل توجهي باران ممکن است درمدت چندروزياحتي چندساعت ريزش کرده وسيلاب هاي مخرب وزيان آوري رابه وجود آوردکه خسارت هاي قابل توجهي درزندگي وفعاليت هاي بشري دارد، سيل خيزي وخشکسالي،بخش هاي مختلف کره زمين راتحت تأثيرقرارمي دهند.کشور ما نيز در چند سال اخيربه تناوب شاهد وقوع سيلاب ها وخشکسالي هاي شديد دربرخي نقاط بوده است به ويژه آن که بروز توام اين دوپديده،اثرات يکديگر راتقويت مي کند به گونه اي که دراثروقوع خشک سالي هاي شديد،پوشش گياهي ورطوبت خاک ازبين مي رود که اين خود عامل تسهيل کننده جريان يافتن سيلاب هاي مخرب مي باشدواز سوي ديگر بروز سيلاب هاي شديد نيز باعث ازبين رفتن اراضي زراعي وشسته شدن خاک هاي حاصل خيز مي شود که اين امر اثرات خشک سالي را در اين منطقه تشديد مي کند (خورشيد دوست، 1384) 4-رگبارهاي شديددرفصل گرم سال در سالهاي گذشته سيل هاي مخربي رادراين منطقه ايجاد کرده (مانندسيل ماسوله)رگبارهاي شديد تابستاني ازپديده هاي خطرناک وخسارت بارمحيط هستند که شناسايي شرايط سينوپتيک به وجودآورنده اين رگبارهامي توانددرپيش بيني زمان وقوع واجراي آمادگي لازم کمک کند.( عليجاني ، 1391) لذا دراين تحقيق عوامل طبيعي ،انساني ،اقليمي وحوضه اي به وجودآورنده سيلاب مورد بررسي قرار مي گيرد.5-بي توجه اي نسبت به حريم رودخانه و ساخت و ساز در حريم آن در تخريب رودخانه و تشکيل سيل موثرند مانند جاري شدن سيلاب يا روان گلي در ماسوله که در عصر روز جمعه 9 مرداد ماه 1377 رخ داد. اين سيلاب که تلفات سنگيني را به همراه داشت به دنبال آن 54 تن کشته و 48 دستگاه خودرو از بين رفت و خساراتي نيز به بار آورد.شدت سيل گل و لاي از ناحيه ي رودخانه ي خليل دشت, به قدري تند بود که تخته سنگه خفيفي را از جا کند و از ارتفاع زياد, بر پل ورودي اين شهر توريستي کوبيد و همان موجب بسته شدن خروج آب در مسير رودخانه گرديدگل و لاي دو طرف جاده را در بر گرفت و خسارات جاني و مالي را بوجود آورد.(بندي ، 1387، 123).
1-3- پرسش اصلي تحقيق
نظربه اين که دراين تحقيق پارامتر هاي اقليمي تأثير گذار برسيلاب ماسوله رودخان مورد نظر است براين اساس سؤال اصلي تحقيق به شرح زير است ودرفرايند تحقيق تلاش براين است تابا استفاده ازمنابع وداده ها هاي لازم پاسخ مناسبي براي آن پيداشود.
آيا پارامتر هاي اقليمي درسيلاب ماسوله رودخان تأتير گذار است ؟
1-4-فرضيه تحقيق
به نظر مي رسد پارامتر هاي اقليمي به همراه ديگر عوامل موجب سيلاب درماسوله رودخان مي گردد .
1-5-اهداف تحقيق
– بررسي وشناخت عوامل اقليمي تأثيرگذاردرايجاد سيل ماسوله رودخان
– شناخت نقش عوامل انساني دربروز سيلاب هاي رودخانه
– بررسي نقش عناصرحوضه اي وهم چنين عواملي که درتشديدسيلاب مؤثرند.
1-6- محدوديت هاي تحقيق
به عواملي که در انجام تحقيق مانع ايجاد کند محدوديت هاي تحقيق مي گويند که عبارتنداز :
– فقدان يا کمبود منابع علمي قابل دسترس
– دسترسي به مدارکي چون فيلم يا نقشه بسيار مشکل است وبراي به دست آوردن آن ،نيازبه
رفت و آمد وصرف وقت زياد مي باشد .
-عدم همکاري سازمان هاوادارات در زمينه ارائه اطلاعات يااين که در ارائه اطلاعات دلسوز نيستند .

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

– نبود امکانات ايمني در مشاهدات مستقيم منطقه مورد مطالعه
2-1- سيلاب چيست
تعريف هاي متفاوتي شده از جمله:
– بالا آمدن زياد آب در يک رودخانه يا مسيل .
– بالا آمدن نسبتا زياد آب و زير آب رفتن زمينهايي که در حالت عادي زير آب نيستند.( اميدوار، 1390،ص182)
– هر گاه آب رودخانه افزون بر وضع متعادل شود .
– هرگاه جريان سطحي از ظرفيت رودخانه تجاوز کرده واراضي پشت وحاشيه رودخانه رافراگيردمي توان آن را سيل ناميد.(حجتي زاده، 1381)
– سيل جريان آبي است که از ظرفيت مجراي رود تجاوز کرده وسپس به جلگه سيلابي مجاور
سرازير مي شود .با اينکه بسياري از عوامل هيدرولوژيکي محلي وابسته به حوضه آبريز ممکن
است برسيلاب تأثير بگذارند،تمام مکانيسم هاي عمده پديد آورنده سيلاب ها داراي منشاء
هيدرواقليمي مي باشند(خورشيددوست، 1384، ص261)
سيل را مي توان به دودسته تقسيم نمود
2-2انواع سيل
سيل را ميتوان به دو دسته تقسيم نمود:
دسته اول:اين سيلابها در اثر استقرار مختلف جوي، ناپايداري مواد نزول بارش ايجاد شده اند.
دسته دوم: در حوضه سيلابهايي که بر اثر نبود مديريت هماهنگ و واحد در حوضه به وجود آمد.(رضايي،1388، ص 114)
1-سيل هاي ناگهاني(falsh flood) : اين سيل ها اغلب در 6 ساعت اول بارندگي شديد به وقوع مي پيوندد؛ به طوري که با ابر هاي کومولوس بزرگ ،رعد وبرق گردبادهاي گرمسيري وعبور جبهه هاي هواي سرد همراه است .در اين نوع سيل ها براي کاهش خسارت ، نياز به يک اخطار منطقه اي سريع واکنش سريع و فوري افراد منطقه مي باشد .
2- سيل هاي ساحلي : تعدادي از سيل ها با گردبادهاي گرمسيري که تندباد توفان نام دارد همراهند سيل هاي فاجعه آميز حاصل از باران که اغلب با باد وتوفان همراهند،عوارض بدتر ايجاد مي کنند
برحسب منشأ آب هاي افزايش يافته ،سيلاب ها را حداقل به پنج گروه زير مي توان تقسيم کرد:
1- سيل هاي ناشي از آب شدن برف در نواحي کوهستاني که منجر به افزايش آب در دره هاي پايين دست مي شود.
2- سيل هاي ناشي از هجوم امواج توفان هاي حاره اي در اقيانوس ها همراه با امواج دريا مانند توفان گونو در سواحل درياي عمان .
3- سيل هاي ناشي از باران هاي شديدتر از ظرفيت انتقال آب رودخانه و مجاري زهکشي طبيعي و مصنوعي ديگر
4- سيل هاي ناشي از تراکم و شکستگي هاي يخ بالاي رودخانه موسوم به سيل هاي بهاري.
5- سيل هاي ناشي از شکست سازه هاي ساخته شده مانند سدها ، بندها ،خاکريزها وساير سازه هاي کنترل (مظفري، 1389، ص184)
6-روان? گلي (Mud flow): نوع نسبتاً سريع از حرکت ثقلي مواد و عبارت از جرياني از خرده سنگ سنگ همراه با مقدار زيادي آب است . روان? گلي ، حاصل از نواحي کوهستاني بوده و به دليل دارا بودن آب زياد و ذرات ريز فراوان در امتداد شيارها و دره ها جريان مي يابند و به هنگام رگبارهاي شديد و ذوب سريع برفهاي کوهستاني ، سيلابهاي ناگهاني ايجاد مي شود و چون پوشش گياهي براي نگهداري مواد سطحي کم است مقدار زيادي خاک و رگوليت شسته شده و به داخل کانالهاي رودخانه اي وارد مي شود (خروي،1380،ص129) سيل مرداد ماسوله ، ناشي از اين پديده بوده است.

2-3علل وقوع سيل
عوامل به وجودآورنده سيلاب را مي توان به دو گروه عوامل طبيعي و انساني تقسيم کرد:
الف: عوامل طبيعي :
عواملي هستند که تغيير در شرايط معمولي آنها باعث وقوع سيلاب مي شود که به شرح زير است :
1-بارندگي هاي مداوم و سنگين :بعضي از سيلاب ها بعداز چند روز بارندگي آرام و اشباع کامل زمين که متعاقب آن يک بارندگي صورت مي گيرد، اتفاق مي افتد که اين ازسيلاب هاي مخرب و ويرانگر است به طورکلي در تمامي سطوح بارشي حوضه رواناب هاي سطحي را رقم مي زنند.
2-رواناب :باافزايش ميزان آب حاصل از بارندگي ونفوذ آب،رفته رفته نفوذ پذيري خاک کاهش يافته وبه همان ميزان به آبهاي جاري افزوده مي شود.آب هاي ناشي از بارندگي که بر سطح زمين جاري مي شوند رواناب ناميده مي شوند .عوامل مختلفي بر ميزان رواناب تأثير مي گذارد، که شامل مساحت حوضه ، شيب حوضه ، جنس بستر حوضه ، ميزان بارندگي ، شدت بارندگي وغيره است .
3-فرسايش خاک ناشي ازعدم وجود پوشش گياهي : براي بيشتر رودخانه ها ومسيل ها موضوع بار رسوبي اضافي از جمله مشکلات مهم است . منابع اين رسوبات عبارتنداز فرسايش خاک حوضه آبريز ، فرسايش بستر و کناره مسيل ها .فرسايش به دو عامل بستگي دارد يکي از سوي طبيعت وارد مي گردد مانند باد وباران وديگر دخالت هاي انساني . به طور کلي فرسايش خاک باعث تسريع در جريان آب هاي سطحي ،کاهش زمان تمرکز سيلاب مي گردد و همچنين رسوبات ناشي از فرسايش در بستر ومصب رودخانه ها ومسيل ها و در دهانه پل ها انباشته شده ، کف مسيل ها و رود خانه ها بالا آمده ودهانه پل ها و آبگذرها تنگ تر شده ودرنتيجه باعث سرازير شدن سيلاب به پهنه دشت ها يا اراضي مسکوني وشهرها مي شود .از عوامل طبيعي ديگر عبارتند از : شکست سدهاي يخي در عرض هاي جغرافيايي بالا، زمين لغزه در نواحي کوهستاني سيلاب يخچالي در مناطق يخچالي ، شکست سدهاي مورني (يخ رُفتي ) وسدهاي آتشفشاني .( اميدوار، 1390، ص 185)
ب:عوامل انساني :
مهمترين عوامل انساني که در وقوع سيل نقش دارند به شرح زير:
1- دخالت در مسيل ها و دست کاري آبگذرها :مانند تنگ کردن مسيل ها وياپل سازي بر روي رودخانه ها ،که اگر با مطالعه دقيق علمي صورت نگيرد به سيلاب هاي بزرگ و خطرناک منجر مي شوند.
2- عدم رعايت حريم مسيل ها و رودخانه ها :گسترش زمين هاي کشاورزي ، تأسيسات ،نقاط مسکوني وغيره در مسير مسيل ها و رودخانه ها نه تنها آنها را آسيب پذير ساخته،بلکه در بسياري از موارد مانع اجراي صحيح سيل بندها و ديگر تأسيسات کنترل سيل شده است .دست اندازي به حريم رودخانه ها و مسيل ها به صورت امري عادي درآمده است .اين کار نه تنها توسط دستگاههاي مسئول منع نشده،بلکه در بيشتر اوقات خود دستگاههاي دولتي عامل اجرايي مربوط به حريم رودخانه ،مسيل ها و شبکه هاي آبياري طبيعي مي باشند .
حريم رودخانه کجاست:حريم به آن قسمت ازاراضي اطراف رودخانه يا مسيل هاگفته مي شود که بلافاصله پس از بستر قرار داشته وبر حسب مورد فاصله آن ازطرفين يا يک طرف بستر، از طرف وزارت نيرو تعيين مي شود .
3- شهر سازي :رشد وتوسعه شهرهاموجب افزايش خطربروز سيل مي شود.زيرا که در مقايسه با سطوح طبيعي ،سطح خيابانها وبام ساختمان ها که بخش مهمي از شهر را تشکيل مي دهند،نفوذ ناپذير است .به همين دليل با توسعه شهرها احتمال ايجاد سيل هاي کوچک تا چندين برابر افزايش مي يابد. افزايش سطوح با نفوذ پذيري کم و يا غير قابل نفوذ باعث کاهش نفوذ آب حاصل از بارش ، افزايش رواناب، دبي هاي بزرگتر، تغذيه کمتر آب هاي زيرزميني و افزايش تغيير پذيري ها مي شود. شهرسازي خطر سيلاب را به علت افزايش اوج و حجم دبي بيشتر کرده و زمان رسيدن دبي به اوج را نيز کاهش مي دهد در نتيجه دست اندازي در محيط ها، شرايط رويداد سيلاب فراهم مي شود که افزايش آسيب پذيري جوامع را در برابر سيلاب ها در پي دارد (قهرودي، ثروتي، 1398 ،8)
4-تضعيف پوشش گياهي :با توجه به اين که پوشش گياهي همچون اسفنجي آب باران جذب کرده واز جاري شدن آن تا حدّزيادي جلوگيري مي کند،در اثر قطع جنگل ها و تضعيف پوشش گياهي مراتع توسط انسان ،جريان بيشينه رودخانه ها تا چهار برابر ومقدار مواد معلّق آنها تا صد برابر افزايش مي يابد. .( اميدوار، 1390، ص 187)
2-4عوامل مؤثر بر قدرت تخريب سيل
گرچه در تعريف سيل گفته شد که يک جريان شديد واستثنايي است ولي بايد گفت هر جريان استثنايي به سيل مخرب تبديل نخواهد شد،بلکه عوامل مختلفي بايستي در طبيعت مورد دستکاري قرار گيرندتا درپي يک بارندگي شديد وايجاد يک جريان استثنايي تخريب ،خسارت وتلفات به همراه داشته باشد .متأسفانه بايستي گفت افزايش وقوع وتکرار سيل رابطه مستقيمي با پيشرفت تکنولوژي و اقدامات غير منطقي در تصّرف اراضي دارد،که از جمله مي توان به موارد زير اشاره کرد: به طورکلي اين عوامل را مي توان به دو دسته عوامل اقليمي و عوامل حوضه اي تقسيم نمود که هر يک به سهم خود تأثير بسزايي در تشکيل سيلاب دارد.
الف-عوامل اقليمي :
منشأ بسياري از سيلاب هاي عظيم باران هايي است که به صورت رگبارهاي با شدت زياد،تداوم نسبتاً طولاني ،تکرارهاي متوالي ويا در سطح وسيعي از حوضه رخ مي دهند.
1- رگبارهاي کوتاه مدت ولي با شدت زياد که به صورت موضعي بر سطح حوضه هاي کوچک به ويژه در نواحي شيبدار وکوهستاني مي بارد در بسياري از مواقع سبب طغيان هاي خيلي تند وسريع مي شود که مي تواند خسارات فراواني را در پايين دست حوضه به وجود آورد .
2- توزيع زماني و مکاني بارش نقش بسيار مهمي در ايجاد سيلاب دارد به طور مثال اگر در زمان بارش ، حوضه از نظر رطوبت خاک اشباع ويا در حد اشباع باشد ميزان بارش مازاد به شدّت افزايش مي يابد و سيل به وجود مي آيد.ويا اگر بارش در نزديکي خروجي حوضه اتّفاق افتد امکان تشکيل سيلاب خيلي بيشتر از مواقعي است که در نقطه اي دورتر از آن اتّفاق افتد.
3-ذوب سريع برف در اثر افزايش ناگهاني دما به ويژه اگر همراه با وقوع بارش باشد منجر به ايجاد سيلاب مي شود اين سيلاب ها در مناطقي که داراي رژيم بارندگي از نوع برفي – باراني باشند اتّفاق مي افتد و معمولاً سيلاب هاي بزرگي ايجاد مي کنند .( اميدوار، 1390، ص 189)
ب-عوامل حوضه اي :
حوضه هاي آبريز به عنوان خاستگاه و منشأ اصلي سيلاب ها بايد مورد شناسايي قرار بگيرند و نقش خصوصيات فيزيوگرافي وتغيير وتحولاتي که به مرور زمان ويا با توجه به برنامه هاي بهره بر داري اراضي ، توسعه و گسترش ساير فعاليتها در سطح حوضه به وقوع مي پيوندند ،در کم وکيف سيلاب ها پيشاپيش مورد ارزيابي قرار گيرد .برخي از اين عوامل مهم به شرح زير است. .( اميدوار، 1390، ص 190)
1- اندازه حوضه :وسعت حوضه در مورد جريان سيل و توزيع آن در طول سال نقش مهمي ايفا مي کند هرچه حوضه بزرگتر باشد ميزان نزولات آسماني بيشتر دريافت مي کند ولي معمولاً دبي اوج حوضه هاي بزرگتر به طور نسبي از حوضه هاي کوچکتر کمتر است به عبارتي دبي سيل در واحد سطح حوضه هاي کوچکتر ، بزرگتر است .
2-شکل حوضه :اساساً بر جريان سيل تأثير دارد .به طوري که هرچه شکل حوضه کشيده تر و طويل تر باشد اوج سيل کوچکتري دارد حوضه هاي گرد بازمان تمرکز کوتاه نسبت به حوضه هاي هم سطح اما کشيده دبي اوج بزرگتري دارند . زيرا به هنگام وقوع يک رگبار قطرات بارش اضافي زمان کمتري را براي رسيدن به خروجي حوضه صرف مي کنند .
3- سرعت جريان در حوضه هاي با شيب تند نسبت به حوضه هاي با شيب ملايم سريع تر است . زيرا هر چه شيب بيشتر باشد سرعت آب بيشتر شده و سريعتر به انتهاي حوضه رسيده و تجمع مي يابد ودر نتيجه دبي اوج تيز تر مي شود .
4- شبکه زهکشي حوضه : شبکه زهکشي حوضه نقش عمده اي در وقوع سيلاب دارد جريان در آبراهه ها سريعتر از جريان سطحي يا رو زميني است ولذا هرچه قدر تراکم زهکشي زيادتر باشد سرعت تجمع رواناب سريعتر شده و منحني صعود هيدروگراف (آب نمود) داراي شيب تندتري مي گردد .
5- شيب آبراهه اصلي : با افزايش شيب آبراهه سرعت حرکت آب بيشتر ودر نتيجه نسبت زيادتري از آب ورودي آن از حوضه تخليه مي شود . رودخانه هاي پر شيب،در مقايسه با انواع کم شيب، از آبدهي کمتر برخوردارند ولي برعکس اوج بالاتري دارند.
6- وضعيت زمين شناسي وخاک شناسي حوضه : ويژگي هاي سنگ شناسي و خاک شناسي در ميزا ن نفوذ پذيري آب و ايجاد رواناب مستقيم و در نتيجه سيل خيزي حوضه تأثير بسزايي دارند.
7- پوشش گياهي : وجود پوشش گياهي در سطح حوضه به دليل اثراتي که در اجزاي سيکل هيدرولوژي در مقياس حوضه دارد،از عوامل کاهش دهنده سيل خيزي يک حوضه است به عقيده بسياري از متخصصين آبخيزداري، حفاظت خاک، جنگل و مرتع، در اراضي جنگلي سيلاب کمتر توليد مي شود ويا اصلاًرخ نمي دهد. مي توان گفت رونديابي سيل در حوضه هاي آبريز داراي پوشش گياهي بيشتر در پارامتر هاي ضريب زبري ونفوذ نقش خود را نمايان مي سازد.
8- کاربري اراضي :کاربري اراضي روي جريان رودخانه ووقوع سيلاب به روش هاي مختلفي تأثير مي گذارد مثلاً از بين پوشش گياهي ويا تغيير در نوع ونحوه کشت وکار گياهاني که تلفات برگ آبي زيادي ندارند سبب افزايش حجم جريان و فزوني دبي سيلاب مي شود .هرگونه عملياتي در حوضه که سبب کاهش ذخيره رطوبت خاک يا کاهش نفوذ پذيري گردد موجب افزايش دبي سيلابي مي شود. چراي بيش از حد دام سبب فشردگي خاک واز بين بردن پوشش گياهي مي گردد واز سوي ديگر احداث مخازن تأخيري وتعديلي موجب کاهش دبي سيلابي مي شود .
9- شيب حوضه: شيب حوضه آبريز اثري محسوس و قابل توجه در جريان سطحي آن دارد تاثير شيب روي مقدار رواناب ، ناشي از اثر آن با عمق و نگهداري آب و خاک و همچنين فرصت نفوذ آب در آن و بالاخره ميزان نفوذ آب در خاک است. چنانچه مقدار شيب افزايش يابد نقش عوامل افزاينده نفوذ کاهش يافته و ميزان رواناب افزايش مي يابد . هرچه شيب بيشتر باشد سرعت آب بيشتر شده و سريعتر به انتهاي حوضه رسيده و تجمع مي يابد و در نتيجه دبي اوج تيزتر مي شود.
2-5- عوامل مؤثربر بروز يا تشديد سيلاب در رودخانه
1-شيب رودخانه : شيب رودخانه به دليل فراهم بودن شرايط فرسايش ،انتقال مواد ورسوب گذاري اثر قابل توجهي در وقوع سيلاب دارد توپوگرافي ، شيب رودخانه ومقدار بارندگي سه مشخصه مهم در ايجاد سيلاب معرفي شده اند.
2- ابعاد هندسي رودخانه :از ويژگيهاي مهمّ ديگري است که نقش تعيين کننده اي در وقوع سيلاب دارد .دو تيپ کلي رودخانه يکي رودخانه با بستر سنگي وديگري رودخانه بابستر آبرفتي را مي توان تشخيص داد.رودخانه با بستر سنگي عمولاًعميق وباريک بوده ودر مواقع سيلابي جرياني با عمق و سرعت زياد دارند وقادرند در بستر هاي سنگي موجبات فرسايش کناري وکف را فراهم نموده وباعث مواد درشت دانه به سمت پايين دست شوند. به دليل رسوب گذاري در بازه هاي پاييني وسيلاب دشت ها،تغييرات قابل توجهي در مورفولوژي رودخانه و سطح تراز آنها به وجود مي آيد که منجر به طغيان جريان از بستر و ايجاد سيل مي شود. در رودخانه هاي با بستر سنگي چنانچه دبي جريان زياد شود، عمق و سرعت نيز افزايش مي يابدودر نتيجه نرخ انتقال بار کف فزوني مي گيرد . اين عمل تحت تأثير جريان متلاطم است که سبب تخريب بستر و ايجاد بي نظمي هايي در بستر و کف مي شود. به دليل همين جريان متلاطم ، جريان سيلابي در اين گونه رودخانه ها قادر به حمل انتقال مواد درشت تر به صورت معلق ويا جهشي تا مسافت زياد است . حجم زياد بار کف که در مواقع سيلاب هاي عظيم به پايين دست و سيلاب دشت ها منتقل مي شود به صورت جزاير رسوبي در بستر هاي باز آبرفتي بر جاي مي ماند که در جريان هاي بعدي سبب طغيان رودخانه وگسترش سيلاب در منطقه مي شود.
3- تغيير وضعيّت هيدروليکي رودخانه : تغيير وضعيّت هيدروليکي رودخانه از مواردي است که مي تواند منجر به ايجاد سيل شود. زيرا ظرفيت انتقال جريان در يک رودخانه که متأثر از ويژگيهاي مورفولوژيکي وهيدروليکي است مي بايست براي انتقال سيلاب هاي احتمالي در يک حدّبهينه باقي بماند. هرگونه بي توجهي به اصول هيدروليکي که منجر به کاهش ظرفيت انتقال جريان رودخانه شود مي تواند موجب بروز سيلاب ويا تشديد آن گردد. طراحي نامناسب نوع پل ها و آبگذر ها و ساير سازه هاي هيدروليکي از جمله اين موارد هستند . برداشت غير اصولي مصالح رودخانه اي و اصولاًهر گونه دخل تصرف در بستر رودخانه موجبات تغيير مورفولوژي رودخانه اي را به همراه دارد که موجب انحراف در مسير جريان طبيعي مي گردد وباعث گسترش سيلاب مي شوند.تجاوز به حريم رودخانه به هر شکل بروز يا تشديد سيلاب را به همراه دارد .افزون بر عدم رعايت حريم رودخانه ها وسيل ها، نوع کاربري اراضي حاشيه رودخانه که حتي خارج از محدوده حريم قانوني هستند در تشديد سيل مؤثرند.
2-6- بخار آب در اتمسفر(رطوبت،تراکم وبارندگي )
هواداراي بخار آب است،ولي ميزان آن با اينکه باتوجه به زمان ومکان تغيير مي کندولي در هيچ زماني از 4 درصد اتمسفر تجاوز نمي کند با وجود اين ،همين ميزان اندک از نظر اقليم وشرايط هوا نقش بسيار مهمي را دارا مي باشد،زيرا منبع اصلي بارندگي بخار آب موجود در هواست، واز طرف ديگر، بخار آب در بيلان تابش خورشيدي وتشعشع زميني بسيار مؤثر است ،زيرا بخشي از انرژي خورشيدي به وسيله بخار جذب مي شود. علاوه بر اين،ابرهاي سطوح بالا با آلبدوي زياد ازرسيدن مستقيم تابش خورشيد و بويژه انرژي زياد آن ممانعت مي کنند، ولي ميزان زيادي از امواج بلند تشعشع زمين در لايه هاي نزديک زمين در نتيجه جذب از طريق بخار آّب باقي مي ماند. بدين ترتيب،بخار آب در زمان فقدان تابش مسقيم خورشيد مانع از سرماي زيادي اتمسفر شده وهمانند پوشش محافظتي عمل مي کند. وبالاخره ، بخار آب در نتيجه فرآيندهاي تبخير و تراکم از يک طرف سبب انتقال انرژي شده واز طرف ديگر حوادث ترموديناميک مهمي را به وجود مي آورد. منبع اصلي بخار آب در هوا از طريق تبخير تأمين مي شود و براي وقوع تبخير ، انرژي زيادي مصرف مي شود. اين انرژي به صورت نهان از منطقه تبخير به دوردست ها منتقل شده ودر منطقه ديگر ويا سطح ديگري که تراکم به وقوع مي پيوندد آزاد مي شود . اين انرژي آزاد شده در بيلان انرژي منطقه تراکم اثرمي گذارد . در حقيقت آبهاي کره زمين در نتيجه تراکم بخار آب در اتمسفر به صورت بارندگي به سطح زمين فرود آمده است وبارندگي هم نتيجه تبخير ميباشد .
2-7- بارندگي کوهستاني
بارندگي کوهستاني،جزيي از مجموع بارندگي است که در نتيجه اثر کوهستاني در مکانيزم سيکلوني و عروجي حاصل مي گردد. اين امر تا حدودبسيار زياد وابسته به سيستم چين خوردگي ، جهت و موقعيت آن با جريانات هواست .از اثرات غير مستقيم ارتفاعات که منجر به ايجاد بارندگي مي گردد،مي تون از توليد اغتشاشات قوي با طبيعت عروجي و مکانيکي،مسدود کردن يا پايين آوردن ميزان پيشرفت طوفانهاي سيکلوني،ايجاد همگرايي در جريانات افقي،وايجاد ناپايداري شرطي يا عروجي،جهت صعودهاي آغازي را نام برد.بعضاً تنها يک حرکت خفيف لازم است تا توده هوايي را به سطح تراکم برساند. بعداز آن،گرماي اضافي تراکم هوا را ناپايدار و شناور کرده و سبب ادامه صعود آن مي گردد.اين بارندگي هايي را از نوع عروجي سبب مي گردد.بارندگي هاي کوهستاني همانند بارندگي هاي عروجي داراي دوره هاي فصلي و روزانه نيستند و شرايط آن از منطقه اي به منطقه ديگر فرق مي کند.قدرت بادها و زاويه اي که با سدهاي کوهستاني برخورد مي کنند و درجه تباين دماي خشکي و دريا،حداکثرهاي فصلي بارندگي کوهستاني راتعيين مي کنند.اثرات ارتفاعات برميزان بارندگي به تنهايي بر اساس ارتفاع قابل قضاوت نيست،بلکه دما و ميزان رطوبت هواي در حال صعود در دامنه ها و همچنين سرعت و جهت باد نيز در اين امر نقش به سزايي دارد. انواع ابرها،شدت بارندگي،مداومت و مقدار آن در ارتباط با اثرات کوهستاني خصوصيات فوق العاده متغيري دارند. در هواي پايدار دامنه هاي بالايي،هر حرکتي سبب توسعه پهنه ابرهايي مي گردد که به دنبال خود بارندگي خفيف و نسبتاًطولاني دارد،در صورتي که در يک هوا با ظرفيت عروجي ابرهايي از نوع کومولوس تشکيل مي گردد که سبب بارندگي هاي رگباري مي شود (جعفرپور ، 1388، ص 167)
2-8-پيشينه تحقيق

درخصوص موضوع تحقيق مطالعات گسترده اي درسطح جهان وکشورصورت گرفته است ازجمله اين تحقيقات مي توان به اثر:


پاسخ دهید