– شناخت عوامل زيستي و محيطي تأثيرگذار بر کاهش کيفيت پس از برداشت محصولات کشاورزي
– استفاده از دستورالعملهاي مناسب فنآوري پس از برداشت محصولات کشاورزي براي افزايش و حفظ کيفيت و ايمني اين محصولات
ضايعات پس از برداشت شامل دو دسته، ضايعات کيفي و کمي است. ارزيابي ضايعات کيفي بسيار مشکلتر از ضايعات کمي است. در کشورهاي توسعه يافته، بر عکس کشورهاي در حال توسعه، اولويت با کاهش ضايعات کيفي است و علت درصد زيادي از ضايعات پس از برداشت عدم رضايت مصرف کننده از کيفيت محصول است. از طرفي در کشورها و فرهنگهاي مختلف، استانداردهاي کيفي، و قدرت خريد و ارجحيت مصرف کننده تفاوت بسياري دارد، مثلاً در کشورهاي در حال توسعه، حذف نقايص محصول قبل از بازاريابي، اهميت کمتري دارد درحاليکه در کشورهاي نوسعه يافته به ظاهر محصول اهميت زيادي داده ميشود (20).

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ضايعات پس از برداشت بسته به نوع محصول و منطقه توليد و فصول مختلف، متفاوت است و بر اساس گزارش آکادمي علوم ملي در سال 1978 مقدار ضايعات در کشورهاي در حال توسعه، متفاوت و بين 1تا 50 درصد و بعضاً بيشتر است و اطلاعات موجود بر مبناي محاسبه عملي کم است (20).
در کشور ما نيز به دليل نارسايي‌هاي موجود در سيستم نگهداري، تبديل و توزيع، مقداري از محصولات کشاورزي ضايع ميشود که مقدار آن به نسبت بالاست بر پايه آمارهاي موجود به طور متوسط 35 درصد از محصولات کشاورزي در ايران ضايع ميشود (2) که 6 برابر متوسط جهان است (19) و معادل 25 درصد درآمد نفتي کشور تخمين زده ميشود که اين مقدار بيانگر بالا بودن ضايعات و نيز ارزش آن در توليد ناخالص ملي است (19).
2-3- اهميت موضوع ضايعات
يکي از مهمتر ين مباحث کليدي درسطح اقتصاد جهاني و بويژه ايران، موضوع ضايعات مي باشد. اين امر بدليل آن است که سطح تأثير ضايعات در توليد ناخالصي داخلي و درآمد ملي متاسفانه بسيار نگران کننده است . براساس تخمين که وزارت جهادکشاورزي در سال 85 از کل 85 ميليون تن توليد محصولات کشاورزي، 15.3 ميليون تن آن را ضايعات تشکيل مي دهد . که اگر ارزش ميانگين هر کيلو محصول کشاورزي 155 تومان باشد کل هزينه ضايعات بالغ بر2 هزار و 371 ميليارد تومان خواهد شد . پس بنابراين بنظر مي رسد هزينه بالاي ضايعات نه تنها بخش کشاورزي را رنج مي دهد بلکه بدليل سهم 25 درصد اين بخش در توليد ناخالص داخلي بر اقتصاد کشور و منابع ملي نيز مؤثر است از طرف ديگر با توجه به سهم 25 درصدي بخش کشاورزي از صادرات غيرنفتي و ارز آوري حدود 2 ميليارد دلار اين بخش، کاهش کامل ضايعات مي تواند ارزآوري اين بخش را بين 350 تا 400 ميليون د لار افزايش دهد . از طرف ديگر با توجه به اهميت استراتژيک بعضي از محصولات کشاورزي و تصميم دولت مبني پرداخت يارانه به اين گونه محصولات و درنتيجه قيمت کم محصولات يارانه اي براي مصرف کننده و عدم انگيزه جهت صرفه جويي باعث افزايش ضايعات اينگونه محصولات مي شود.
به طور خلاصه مي توان گفت براي رسيدن به خودکفايي نسبي و ارزش افزوده بيشتر ، مسئله نوع برخورد با ضايعات و چگونگي کاهش آن، خيلي مهم است . کاهش ضايعات، طبيعت افزايش عرضه را دارد و دستيابي به آن ما را از عوامل توليد اضافي، بي نياز کرده يعني بدون داده اضافي، ستانده، حاصل مي گردد . با اعمال اين سياست، در بهره برداري از منابع طبيعي نيز صرفه جويي شده ومنابع غير قابل تجديد که در معرض تخريب قرار مي گيرد طي نظمي به سود پاسخگويي آيندگان استمرار مي يابد و متضمن توسعه پايدار در کشور خواهد بود.
2-4- عوامل زيستي و محيطي مؤثر بر ضايعات
عوامل زيستي مؤثر بر کاهش کيفيت محصولات کشاورزي شامل: سرعت تنفس، توليد اتيلن، سرعت تغيير ترکيبات که با تغيير رنگ، بافت، طعم و ارزش تغديهاي همراه است، آسيبهاي مکانيکي، تنش آبي، جوانه زني و ريشه‌زايي، نارسايي‌هاي فيزيولوژيکي و عوامل بيماري‌زا هستند و سرعت کاهش تنفس به عوامل محيطي شامل دما رطوبت نسبي، سرعت هوا، ترکيب اتمسفر( غلظت اکسيژن و دي اکسيد کربن) و کاربرد روشهاي ضد عفوني بستگي دارد (20).
2-5- عوامل ايجاد كننده ضايعات
پيش‌بيني مقدار ضايعات محصولات كشاورزي مشكل است زيرا عوامل اصلي توليد ضايعات مربوط به آسيبهاي فيزيكي و حمله ريزجانداران مي‌شود كه در عمل در سه مرحله پيش از برداشت، برداشت و پس از آن رخ مي‌دهد ولي بخش عمده ضايعات مربوط به مراحل برداشت و پس از آن ( تا مرحله مصرف) مي باشد كه دلايل اصلي توليد اين ضايعات در محصولات كشاورزي در زير شرح داده مي‌شود (13).
الف) ضايعاتي كه منشأ فيزيكي دارند و بر اثر آب و هواي نامطلوب مانند گرما يا سرماي بيش از حد يا ناكافي به وجود مي‌آيند. در بسياري موارد شرايط محيطي نامناسب سبب ضايع شدن محصول ذخيره شده مي‌گردد.
ب) عوامل فيزيولوژيكي كه موجب پيري محصول در طول مدت نگهداري در انبار مي‌شود و به علت واكنشهاي طبيعي يعني بيوشيميايي يا شيميايي به وجود مي‌آيد، در بسياري موارد فرآورده‌هاي نهايي و حد واسط اين واكنشها نا مطلوب بوده، موجب افزايش قابل توجه در افت ارزش غذايي محصولات كشاورزي مي‌شود.
ج) آسيبهايي كه منشأ‌ بيولوژيكي يا ميكروبيولوژيكي دارند و بوسيله حشرات، باكتري‌ها،‌ كپكها، مخمرها، ويروسها، جوندگان و ديگر حيوانات به وجود مي‌آيند.
د) آسيبهاي مكانيكي كه به علت نبود روشهاي مناسب در طول دوره برداشت، بسته‌بندي و حمل و نقل منجر به زخمهاي پوستي، خراش، شكستگي، فشردگي و لهيدگي محصول مي‌گردند به طوري كه مستعد فعاليت و رشد ريززنده‌ها مي‌شوند، جابه‌جايي نامناسب در زمان رساندن محصول به بازار موجب زخمي شدن و آسيبهاي مكانيكي شده مزاياي سرد كردن پس از برداشت را كاهش مي‌دهد از طرف ديگر بر اثر صدمه ديدن بافت سلولي فعاليت آنزيم‌ها تا حد زيادي افزايش يافته و محصول آسيب مي‌بيند. به طور كلي ضايعات پس از برداشت محصولات غير دانه‌اي در كشورهاي در حال توسعه در مرحله جابه‌جايي،‌ حمل و نقل، انبارداري و فرآوري و در محصولات دانه‌اي در مرحله خشك كردن و ذخيره سازي رخ مي‌دهد.
ه) ضايعات ناشي از عوامل اجتماعي و اقتصادي كه بر اثر عوامل زير به وجود مي‌آيند.

2-6- ضايعات ناشي از عوامل اجتماعي و اقتصادي
2-6-1- سياست‌گذاري‌‌ها
شامل شرايط سياسي خاصي مي‌شود كه در آن يك راه حل تكنولوژيكي كافي نيست يا براي به مرحله اجرا گذاشتن آن با مشكلاتي روبرو است. براي مثال نبود اطلاعات و برنامه‌ريزي ضعيف در رابطه با مديريت منابع انساني، اقتصادي و علمي از جمله اين موارد است كه سبب ضايعات غذايي مي‌گردد.
2-6-2- منابع
كمبود منابع انساني، اقتصادي و فن‌آوري جهت گسترش برنامه‌هاي مورد نياز براي جلوگيري يا كاهش ضايعات پس از برداشت مواد غذايي.
2-6-3- آموزشي
نبود اطلاعات كافي از اصول علمي مربوط به نگهداري، فرآيند، بسته‌بندي، حمل و نقل و توزيع محصولات غذايي.
2-6-4- خدماتي
ناكارآمدبودن سازمانها و نهادهاي تجاري دولتي يا خصوصي براي بازاريابي محصولات.
2-6-5- حمل و نقل
تجهيز نبودن وسايل حمل و نقل محصولات خام بويژه ميوه‌ها و سبزي‌ها به سيستم خنك كننده، موجب آسيب ديدن حجم زيادي از آنها مي‌شود (16).
2-7- فاکتورهاي اقتصادي اجتماعي موثر بر ضايعات
2-7-1- سيستم بازاريابي ناکافي
در بسياري از کشورهاي در حال توسعه، به دليل عدم وجود اطلاعات بازار و ارتباط لازم بين توليد کننده و خريدار، توليد کنندگان توانايي توليد مقدار محصول با کيفيت خوب را دارند ولي چون امکانات مورد نياز، مناسب، سريع و مرتبط براي رساندن اين محصولات به دست مصرف کننده را ندارند، ضايعات بسيار زيادي ايجاد ميشود. در مناطق توليد، تشويق به ايجاد تشکلهاي بازاريابي بين توليدکنندگان محصولات عمده، به خصوص در کشورهاي در حال توسعه، به علت کوچک بودن نسبي اندازه زمينها، لازم است، فوايد اين تشکلها به قرار زير است:
– ايجاد مناطق تجمع مرکزي براي محصول برداشت شده
– فروش عمده محصولات برداشت و بسته بندي شده
– توانايي تهيه محصولات براي فروش و انبار به مقدار زياد و در هنگام نياز
– تسهيل در حمل و نقل به بازارها
– عمل کردن به عنوان واحد فروشي مشترک براي اعضا
– هماهنگي براي برنامه فروش
– توزيع مساوي سود
لازم است ساير سيستمهاي توزيع محصولات مانند فروش مستقيم به مصرف کننده (کنار جاده، ايجاد بازار در شهرها و بازار محلي در حومه شهر) نيز تشويق شده و براي کاهش هزينه هاي حمل و نقل، توليد به مناطق پر جمعيت نزديک باشد. در بيشتر کشورهاي در حال توسعه، بازارهاي عمده فروشي به دليل مشکلاتي مانند فقدان تسهيلات لازم براي بارگذاري و بارگيري، عدم وجود سيستمهاي ضدعفوني، رساندن ميوهها، بستهبندي و انبار موقت توسعه نيافته اند و طرحهاي موجود براي بهتر شدن ساختار تسهيلات بازارهاي عمده فروشي، به دليل عوامل سياسي، اجتماعي به تعويق ميافتند.
2-7-2- ناکافي بودن تسهيلات حمل و نقل

در بيشتر کشورهاي در حال توسعه، براي حمل و نقل محصولات باغي، جاده‌هاي کافي و مناسب و تشکيلات حمل و نقل و ساير موارد مرتبط، به خصوص آنهايي که مناسب محصولات باغي تازه و فساد پذير هستند، هم براي بازار محلي و هم براي صادرات وجود ندارد و توليد کنندگان معمولأ قادر به داشتن تشکيلات حمل و نقل نيستند و در برخي از موارد هم که بازاريابان و همکارانشان اين تسهيلات را دارند، به دليل ضعف شرايط جاده‌اي کاري از دست آنها ساخته نيست.


پاسخ دهید