2ـ 2ـ 4 تو ب? سا رق21
2ـ 2ـ5 توبه از ضايع کردن نماز وپيروي از شهوات21
2ـ 2ـ6 توبه از قذف (نسبت زنا به زن مسلمان دادن)22
2ـ 3 آثار توبه از ديدگاه قرآن کريم وتفاسير22
2ـ 3ـ1 توبه و پاکي22
2ـ 3-2 توبه و آسايش22
2ـ 3-3 توبه و فراواني نعمت ها 22
2ـ 3-4 توبه وبهشت23
2ـ 3-5 توبه و استقامت23
2ـ 4توبه در احاديث معصومين(ع)24
2ـ 4-1 توبه و پذيرش الهي24
2ـ 4-2 شرايط پذيرش توبه24
2ـ 4-3 توبه و ابليس25
2ـ 4-3ـ1 تأخير در توبه25
2ـ 4-3-2 کوچک دانستن گناه 25
2ـ 4-3-3تو به وتوجيه گناهان25
2ـ 4-4 آسان تر بودن ترک گناه26
2ـ 4ـ 1 زمان توبه26
2ـ 5 مراتب توبه از منظر احاديث معصومين(ع)27

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

عنوان صفحه
2ـ 5-1باز نگشتن به گناه27
2ـ 5 -2 توبه از خا طرات نامناسب27
2ـ 5-3توب? راستين27
2ـ 6 آثار توبه از منظر احاديث معصومين(ع)28
2ـ 6-1توبه ورحمت خدا28
2ـ 6-2توبه واميد28
2ـ 6-3توبه وشفاعت28
2ـ 6-4توبه و بخشش28
2ـ 6ـ 5توبه ومحبّت خدا28
2ـ 6ـ 6 توبه و سعادت29
2ـ 6ـ 7 توبه وپاکي از گناه29
2ـ 6ـ 8توبه و عطر آن29
2ـ 6ـ 9 توبه و شادي خداوند29
2ـ 6ـ 10 توب? پيوسته30
2ـ 6ـ 11توبه وعفو خدا30
2ـ 6ـ 12 توبه و نعم الهي30

2ـ 6ـ 13توبه و سع? رحمت30
2ـ 6-1431
2ـ 7 توبه ودرمان سر گذشت توبه کنندگان در قرآن کريم31
2ـ 7ـ 1 توب? انبياء (ع)31
2ـ 7-1-1 توبه آدم (ع)31
2ـ 7-1-2توب? يونس(ع)32
2ـ 7-2توب?جوانان32
2-7-2-1توب? بهلول33
2-7-3توب? متخلّفان 33
2-7-4سرگذشت توبه کنندگان دراحاديث معصومين(ع)33
2-7-4-1توب? راهزن33
عنوان صفحه
2-7-4-2توب? مرد گنهکار34
فصل سوم: تحليل عرفاني توبه
درآمد36
3ـ 1تعريف توبه36
3ـ 1ـ 1 توبه در لغت36
3ـ 1ـ 2تعريف توبه از ديدگاه بزرگان37
3ـ 1ـ 2ـ 1 تعريف توبه از ديدگاه معصومين (ع)37
3ـ 1ـ 2ـ 2تعريف توبه از ديدگاه عارفان37
3-1-2- 2ـ 1 ميبدي37
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 2 هجويري38
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 3 مستملي بخاري38
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 4 کلابادي39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 5 غزالي39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 6 مکّي39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 7 احمد جام39
3ـ 1-2-2-8 ابن عطا 40
3ـ 1ـ 2ـ 2- 9شيخ ابوالفتوح رازي 40
3ـ 2 وجوب توبه41
3ـ 2ـ 1 دلايل وجوب توبه از ديدگاه عرفا41
3ـ 2ـ 1ـ 1 مکي41
3ـ 2ـ 1ـ 2غزالي41
3ـ 2ـ 1ـ 3ميبدي42
3ـ 2ـ 1ـ 4طبرسي43
3ـ 2-1-5مستملّي بخاري43
3ـ 2-1- 6 احمد جام43
3ـ 3 موضوع توبه44
3ـ 3ـ 1 منشأ گناهان44
عنوان صفحه
3ـ 3ـ 2 گناهان صغيره و گناهان کبيره44
3ـ 3-3 ا صرار بر گناه45
3ـ3-4 کوچک شمردن گناه45
3ـ 4 مراتب توبه46
3ـ 4ـ1 توب? با بصيرت46
3ـ 4ـ 2 توب? عوام47
3ـ 4ـ 3تأخير در توبه47
3ـ 4ـ 4 توبه از اميدهاي دروغين47
3ـ 4ـ 5 کوچک شمردن گناه47
3ـ 4ـ 6 توبه کاذب47
3ـ 4ـ 7 توبه از لذت ياد آوري گناه48
3ـ 4ـ 8 توب? مداوم48
3ـ 4ـ 9 توبه از اسباب گناه49
3ـ 4ـ 10 توبه از اخلاص نداشتن49
3ـ 4ـ 11 توبه ازخود پسندي50
3ـ 4ـ 12 توب? ناقص51
3ـ 4ـ 13 توبه از کوتاهي در عمل به وظيفه51
3ـ 4ـ 14 مراتب توبه از ديدگاه ابوطالب مکي51
3ـ 4ـ 14-1 گروه هاي چهارگانه مردم51
3ـ 4-15توبه از هر عملي بدون بدون توجه به خدا52
3ـ 5 حقيقت توبه53
3ـ 5ـ1فراموشي گناه53
3ـ 5ـ 2توبه وبازگشت54
3ـ 5ـ 3پشيماني وحسرت54
3ـ 6 اسرار توبه54
3ـ 7 لطائف اسرار توبه54
3ـ 8 انواع توبه55
عنوان صفحه
3ـ 8- 1عوام و صوفيه55
3ـ 8ـ 2توبه گروه هاي مختلف مردم56
3ـ 8ـ 3توب? از غفلت57
3ـ 8ـ 4توب? مقرّبين57
3ـ 8ـ 5توب? خالص57
3ـ 8ـ 6 توب? انابت واستجابت57
3ـ 8ـ 7توب? عام ،خاص وخاص الخاص58
3ـ 9 ديدگاه هاي عرفا دربارة انواع توبه59
3ـ 9-1امام صادق (ع)59
3ـ 9-2غزالي59
3ـ 9ـ3هجويري59
3ـ 9ـ 3ـ 1ـ توبه مؤمنان، اولياء و انبيا59
3ـ 9ـ 4سراج طوسي60
3ـ 9ـ 5 خواجه عبدالله60
3ـ 9ـ 6 ميبدي60
3ـ 9ـ 7 قشيري61
3ـ 10شرايط توبه61
3ـ 10-1توبه وندامت62
3ـ 10-2توبه ،سکوت واندوه62
3ـ 10-3توبه،مخالفت با هواي نفس62
3ـ 10-4توبه ومحاسب? نفس62
3ـ 10-5توبه ودوري از گناه وگناهکاران62
3ـ 10ـ6توبه،استفاد? از حلال63
3ـ 10ـ 7توبه،عمل به وظايف بندگي63
3ـ 10ـ 8توبه،محو سنت هاي باطل64
3ـ 10ـ 9توبه وترک شهوات65
3ـ 10ـ 10توبه ودوري از خاطره هاي گناه65
عنوان صفحه
3ـ 10ـ 11توبه واصلاح اعمال65
3ـ 10ـ12توبه وحسن ظنّ به خدا66
3ـ 11شروط توبه از منظر کمّل اولياء66
3ـ 11-1هجويري66
3ـ 11-1-1پذيرش توبه در ايّام گذشته67
3ـ 11-2سراج طوسي67
3ـ 11-3مستملّي بخاري67
3ـ 11ـ 4قشيري68
3ـ 11ـ 5 غزالي68
3ـ 11ـ 6 ميبدي68
3ـ 11ـ7 طبرسي69
3ـ 11-7-1 کيفيت توبه69
3ـ 11ـ7-2زمان توبه70
3ـ 11ـ8 احمد جام70
3-11-8-1توبه واميد70
3-11-9سلمي70
3ـ 11-10مکّي71
3ـ 11ـ 11 شيخ ابوالفتوح رازي71
3ـ 12اسباب توبه 72
3ـ 12-1اسباب توبه کردن72
3ـ 12-2اسباب عدم توبه72
3ـ 12-2-1علاج توبه نکردن73
3ـ 12-2-1-1ايمان به آخرت و نا پايداري عمر73
3ـ 12-2-1- 2 اميد معقول73
3ـ 13آثار توبه73
3ـ 13-1ظهور ايمان73
3ـ 13-2نورانيِّت قلب74
عنوان صفحه
3ـ 13-3ستّاريّت خداوند74
3ـ 13-4 آگاهي از غيب74
3ـ 13-5 طهارت روح75
3ـ 13-6 ا فزايش قدرت وعزّت75
3ـ 13- 7 لطف الهي76
3ـ 13-8شادي خداوند76
3ـ 13-9 محبوب آسمان وزمين شدن76
3ـ 13ـ 10 ورود به بهشت77
3ـ 14آثار توبه نکردن77
3ـ 14-1 از دست دادن نعمت ها77
3ـ 14-2 همّ وغم77
3ـ 14-3شادي از دنيا واز دست دادن آخرت78
3ـ 14-4استدراج78
3ـ 14-5 جلب نقمت78
3ـ 14-6 هلاکت78
3ـ 14ـ 7 توبه و سعة رحمت الهي79
3ـ 14-8 تيره گي روح79
3ـ 15 سرگذشت ها وحکايت ها ي توبه کننده گان79
3ـ 15-1 نکاتي در بار? داستان وحکايت79
3ـ 15-1-1 توب? حسن بصري80
3ـ 15-1-2توب? دوست خدا82
3ـ 15-1-3 توب?عتبه بن الغلام82
3ـ 15-1-4 توب? خرما فروش82
3ـ 15-1-5 توب? مست83
3ـ 15-1-6 توب? بشر حافي83
3ـ 15-1-7 توب? ابرا هيم ادهم83
3ـ 15-1-8 توب? فضيل بن عياض83
عنوان صفحه
3ـ 15-1-9 توب? اهل ديه84
3ـ15-1-10 توب? جوان گنهکار84
فصل چهارم:توبه درآثار منظوم
درآمد85
4-1 فردوسي86
4-1-1سفارش به توبه86
4-2اشعار منتسب به ابو سعيد ابي الخير86
4-2-1 توبه، توفيق الهي86
4-2-2رحمت بي کران الهي87
4-2-3 توبه،زدايند? شرک87
4-2-4توبه و رحمت87
4-2-5تو به ،فضل خدا88
4 -2-6 اميد به بخشش الهي89
4-2-7توبه از ما سوي الله90
4-2-8توبه از اميد هاي نادرست90
4-2-9 توبه ازمعشوقه هاي دروغين91
4ـ 2ـ 10 توبه از حجب91
4ـ 2ـ 11 توبه از هر لذتي به جز انس با خدا91
4-3 ناصر خسرو قبادياني92
4ـ 3-1 توب? گناهکاران92
4ـ3-2 توبه ،پيش از مرگ92
4ـ 3-3شادابي ارمغان توبه93
4ـ 3-4 توب? حقيقي93
4ـ 3-5 توبه،نيکو کنند? بدي ها93
4ـ 3-6 توبه، بار گران94
4ـ 3-7 توبه، داروي گناه94
عنوان صفحه
4ـ 3-8 شتاب درتوبه94
4ـ 4 مسعود سعد سلمان95
4ـ 4-1آشنائي با توبه95
4ـ 4-2توبه، راه نجات 95
4ـ 5 مجدودبن آدم سنايي96
4ـ 5-1 توبه، فرشتة الهي96
4ـ 5-2 توبه، طريق وصال96
4ـ 5-3 سلاح توبه 96
4-5-4 توبه، عصاي موسي97
4ـ 5-5 گداختن تن97
4ـ 5-6توب? شرمسار97
4ـ 5-7توبه راهي به سوي دوست97
4-5-8 توبه درهم کوبند? شياطين98
4ـ 5-9 توب? دلبران98
4ـ 5ـ10توبه نکردن سالک98
4ـ 5ـ 11 خداوند پناه سالک98
4ـ 5ـ 12 توبه و حلم خدا99
4ـ 5ـ 13 توبه پيش از قيامت99
4ـ 5ـ 14 توبه صادق99
4ـ 5ـ 15 توبه از عبادات نادرست100
4ـ 5ـ 16توبه و تسويف100
4ـ 5ـ 17توبه از زهد ريائي100
4ـ 6 محمدبن علي سوزني سمرقندي100
4ـ 6-1 بهار توبه شکن100
4ـ 6- 2 توبه ،عامل نجات101
4ـ 6-3 توبة موفق101
4ـ 6-4 توب? شاعر101
عنوان صفحه
4ـ 6-5 سايه طوبي، رهاورد توبه102
4ـ7 افضل الدين خاقاني102
4ـ 7-1 شاعر و شکستن توبه102
4ـ 7-2 توبه وتشبيه102
4ـ 7-3 کيفيت توب? شاعر103
4ـ 7-4 توبه و تاب نياوردن در برابر زيبا رويان104
4ـ 7-5 شادابي در پرتو توبه105
4ـ 7-6 توبه از شراب خوردن105
4ـ 8 الياس بن يوسف نظامي105
4ـ 8-1 داروي توبه105
4ـ 8-2 توبه راه رسيدن به خلافت الهي106
4ـ 8-3 توبه ياور سالک106
4ـ 8-4 توبه مانع شرمندگي106
4ـ 8-5 توبه و قضا107
4ـ 8-6 توبه نکردن از عشق107
4ـ 9 فريدالدين عطار107
4ـ 9-1 توبه ، سبب لطف الهي107
4ـ 9-2 توبه از عمر از ضايع شده108
4ـ9-3 توب? عارف108
4ـ 9-4 توبه، سبب سيادت109
4ـ 9-5 توبه نکردن شاعر از محبت به معشوق109
4ـ 9-6 توبه از توبه111
4ـ 9-7 توبه و شفاعت پيامبر اکرم (ص)111
4ـ 9- 8توبه، سبب فتوح112
4ـ 9-9 توبه و قرب به پيامبر (ص)112
4ـ 9-10 توبه، برترين منزل112
4ـ 9ـ 11 توبه، نجات از آتش113
عنوان صفحه
4ـ 9ـ 12 توبه، سبب قرب خدا113
4ـ 9ـ 13 توبه، سبب آگاهي از اسرار الهي114
4ـ 9ـ 14 توبه، سبب رستگاري114
4ـ 9ـ 15 خواري توبه نکردن115
4ـ 9ـ16 توبه و فراواني نعمت ها115
4ـ 9ـ 17 توبه نکردن، عامل شقاوت115
4ـ 9ـ 18 توبه ، ملازمت با مقرّبين117
نتيجه گيري کلي118
منابع و مآخذ121
پيشگفتار
طلوع خورشيد رسالت محمدي، عرفان لرزان وپژمرده بشريت غرق در ضلالت را، در فضاي ظلماني شرک آلود، جاني تازه بخشيد، عرفان معناي حقيقي خود را باز يافت و بارقه اي از آن جان ها را نوراني کرد که جلوه هاي آن در هر عصر و مصري پديدار شد ، از نيمة اول قرن دوم هجري عرفان اسلامي فصلي جديدي را آغاز کرد که بازتاب آن سراسر تاريخ ادبي منثور و منظوم را فرا گرفت از آن جمله موضوع توبه جايگاه ويژه اي را در بين مباحث به خود اختصاص داده است، در قرآن مجيد که الهام بخش سالکان بوده، آيات فراواني دربارة توبه آمده است؛ زيرا توبه اولين مرحله براي شروع سلوک است عرفا نيز توجه خاصي به آن داشته اند. روش اين تحقيق به صورت اسنادي و کتابخانه اي و از نظر هدف بنيادي است. در ابتدا کتاب هاي مرتبط با توبه مانند تفسير روح الجنان و روح الجنان، کشف الاسرار وعدة الابرار و …. تهيه، فيش برداري و مدون شد. بعضي از کتب مانند عرائس البيان روزبهان بقلي در دسترس نبود که جاي بسي تأسف است. کتابهاي منثور و منظوم فارسي و عربي مطالعه و از کتاب هاي ديگر نيز براي درک بهتر استفاده شد اين تحقيق در چهار فصل به شرح ذيل تقديم مي شود.
مباحث فصول
فصل اول کليات توبه است. معني توبه در لغت نامه ها، اهميت توبه، تعريف توبه، توبه و مشتقات آن، جايگاه توبه نسبت به مقامات عرفاني ديگر، توبه و انابت، توبه و اَوبت، توبه و مقام، توبه و حال، جبر، اختيار و توبه و بررسي آن در آثار عرفاني مانند مثنوي مولانا. گلشن راز، موضوع توبه، ارکان توبه، رابطه توبه با استغفار مورد بررسي قرار گرفته است. در فصل دوم توبه از منظر قرآن كريم با توجه به كتابهاي تفسير مانند كشف الاسرار ميبدي، تفسيرالميزان، كتب عرفاني ديگر مانند قوت القلوب، و كتاب هاي روايي مهم مانند بحارالانوار مجلسي، اصول كافي و مستدرك مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. فصل سوم تحليل عرفاني توبه است اين فصل نسبت به فصل هاي ديگر بسيار گسترده تر است و تقريباً تمام مباحث مربوط به توبه در اين فصل قرار گرفته است، تعريف توبه، وجوب توبه دلايل وجوب توبه در آثار عرفاني مانند شرح تعرف و کتاب الاربعين غزالي است.
موضوع توبه، مراتب توبه حقيقت توبه، اسرار توبه لطائف توبه، انواع توبه، شرايط توبه، اسباب توبه، علاج عدم توبه، آثار توبه در آثار مهم عرفاني همچون قوت القلوب و کيمياي سعادت، مورد بحث و تجزيه و تحليل قرار گرفته است. و در آخر سرگذشت مهمترين توبه كنندگان مانند بشر حافي، فضيل بن عياض با استفاده از كتاب هاي تذكره الاولياي عطار، اسرارالتوحيد، طبقات الصوفيه و كشف الاسرار آورده شده است.
فصل چهارم آثار منظوم و شعر شاعران راجع به توبه است اشعار بزرگاني همچون فردوسي، ابوسعيد ابوالخير، مسعود سعد سلطان، سنايي غزنوي، خاقاني، نظامي، عطار و سوزني سمرقندي تبيين شده است.
فصل اول
کليات
1ـ 1 اهداف تحقيق:
1ـ تعريف و تبيين اصطلاح عرفاني توبه در قرآن و روايات 2ـ بيان ديدگاه هاي عرفا دربارة توبه
3ـ تبيين و تأثير مقام توبه در آثار ادبي
4ـ جايگاه توبه نسبت به مقامات عرفاني ديگر
1ـ 2 فرضيات و پرسشهاي تحقيق
1ـ مقام توبه چيست
2ـ از ديدگاه عارفان مبادي توبه، اقسام و مراتب آن کدام است؟
3ـ ميزان طرح و انعکاس مقام توبه در ادبيات عرفاني چه اندازه است؟
4ـ جايگاه توبه نسبت به مقامات عرفاني چيست؟
1ـ 3 پيشين? تحقيق:
توبه ارتباط ناگسستني با حيات انساني دارد توبه از ماجراي حضرت آدم عليه السلام تا قيامت است.
“از هزاره اول پيش از ميلاد مسيح که هندي ها در شمال و بخش مرکزي هند و پاکستان ساکن شدند و طايفه ي ايراني به نجد ايران مهاجرت کرد خوشبختانه متون قابل توجهي به دست ما رسيده است. قديم ترين اثر مکتوب اين دو طايفه از طرفي سروده هاي “ودا” و از سوي ديگر نوشته هاي کتاب مقدس “اوستا” است”
“با اندکي تفحص در اين سروده هاي چهارگانه و متن کتاب اوستا مي توان چنين نتيجه گفت که امر توبه و حتي نحوه جبران گناهي که انسان مرتکب شده است، سابقه اي بس طولاني تر از اين متون مکتوب دارد و به طور مسلم در آداب و رسوم انسان هاي پيش از اين تاريخ نيز از جايگاه ويژه اي برخوردار است”(فکري ارشاد،1383،ص3).
پيشين?توبه خاص زماني دون ز مان ديگر نيست. سرشته با خلقت آدمي است. “در ودا”ها که کهن ترين
نوشته هاي مذهب هندويي يا برهمني به شمار مي روند، بارها در سرودهاي متعدد به توبه و بازگشت از گناه اشاره شده است.
و در “ريگ ودا” که بيش از هزار سرود مذهبي را در بر دارد به توبه و بازگشت از گناه اشاره شده است (همان).
از شرايط توبه اقدام عام المنفعه و يا خيرات و مبراتي است که بايد براي توبه کردن انجام دهند. با گذشت زمان و نزديک شدن به قرون وسطاي ميلادي مسأله توبه وکفاره آن دستخوش تغييرات عمده اي شد؛ مانند اعتراف به گناه ، رسم فروش بخشايش، بحث گيتي خريد تا آن دنيا را بخرند و رستگار گردند و بدنبال اين دگرگوني ها توبه نامه هايي به منظور رسميت بخشيدن به اعترافات گناهکاران تهيه گرديد؛ بدين ترتيب توبه و مراسم آن به صورت يک امر شرعي لازم الاجرا درآمد.
نيزازلا به لاي متوني که پيشينة آنها به هزاره اول پيش از ميلاد مسيح بر مي گردد مي توان دريافت که به امر توبه و جبران گناه توجه بسيار شده است و با پشت سرگذاشتن چندين قرن در باره گناه نوعي دگرگوني حاصل و تا حدودي به اظهار ندامت و پشيماني منحصر گرديد.
کسي نمي توانست به نيابت از کس ديگري اقدام به توبه يا تأديه کفاره نمايد؛ با گذشت قرن ها تحت تأثير تبليغات مسيحيان قرون وسطي شرايط توبه دستخوش دگرگوني گرديد و در برخي امور شرعي از جمله توبه مسأله نيابت جايز شد.
قابل توجه آن که بعدها رسم ديگري نيز به وجود آمد بدين صورت که اين توبه نامه ها يا “نماز پتت” در مراسم گوناگوني که به عنوان دعاي آغاز سال نو و شروع زندگي زناشويي و غيره هم مورد استفاده قرار گرفت؛ تا موجبات پالايش و تسکين روح را فراهم آورد و بر گناهان احتمالي شخص قلم عفو بکشد (همان، ص11و12).
“برادران ايراني اين طايفه نيز که قبل از جدايي داراي دين مشترکي بودند در متون مذهبي خود اشارات متعددي به توبه و اثرات آن دارند”در بويس و در يوداود و در بخشي از کتاب اوستا که به “ويديودات” شهرت دارد به شرائط توبه اشاره کرده است (همان، ص4).
و حتي ابوريحان نيز سالهاي دراز پس از ظهور اسلام در با ر? توبه نزد زرتشتيان اشاره نموده است ، در داعي الاسلام ، زرتشت بهرام پژدو، کتاب “صد در بند هشن” و کتاب آذر گشسب به توبه اشاره شده است.
و مهم ترين کتاب، قرآن است؛ و بعد از نازل شدن قرآن در قرون متمادي، بزرگان، فلاسفه، انديشمندان مسلمان و غير مسلمان از شرق عالم تا غرب عالم از فلاسفه يونان گرفته تا فلاسفه بزرگ ديگر به نحوي به موضوع توبه پرداخته اند.
در کتاب هاي عرفاني مانند اللمع، قوت القلوب، مصباح الهدايه، کشف المحجوب، التعرف، رساله قشيريه، کتب تفسيري عرفاني مانند کشف الاسرار و عُدّه الابرار، عرايس البيان روزبهان بقلي، کتب تفسير غير عرفاني بسيار قديمي مانند مجمع البيان طبرسي، تبيان شيخ طوسي، تفسير کبير امام فخر رازي، کشاف زمخشري و تفسير شيخ ابوالفتوح رازي و صدها تفسير ديگر، خصوصاً تفسير بي نظير معاصر، الميزان اثر علامه طباطبايي و
کتاب هاي فراوان ديگر که بخش هايي ازآن ها دربارة توبه است.
1ـ 4 تبيين مسأله پژوهشي و اهميت آن
توبه يكي از مقامات عرفاني است كه سالك براي رسيدن به كمال و حقيقت با تلاش و رياضت بايد آن را كسب كند عرفا در تبيين آن تعاريف گوناگوني آورده اند.
قشيري در رسال? خود، توبه را اول منزل از منازل جويندگان راه حقيقت و بازگشتن از بدي ها و رفتن به سوي خوبي ها مي داند و در مصباح الهدايه اساس جمله مقامات و مفتاح جميع خيرات و اصل همة منازلات و معاملات قلبي و قالبي را توبه و معني شرعي آن را رجوع از معصيت خداوند به اطاعت او بيان مي كند.
در قرآن و روايات اهل بيت عليهم السلام و آثار بزرگان عرفان توجه بسياري به توبه شده است در قرآن بيش از هشتاد بار توبه و مشتقات توبه آمده و سوره اي در قرآن به اين نام است.
توبه، همواره از آغاز آفرينش مورد توجه بوده و علت آن نيز نيروي اختيار است که خداوند در نهاد انسان سرشته است. فرشتگان معصوم هستند؛ چرا که قدرت اختيار ندارند، اما انسان بين طاعت و معصيت مخير است تا کدام را انتخاب کند؛ در صورت انجام گناه اگرمانندآدم عليه السلام توبه کند ، به شاهراه سعادت نائل شود واگر با داشتن عقل و قوه تشخيص حق از باطل، از شيطان، شهوات و هواي نفس متابعت کرد هلاکت و بدبختي گريبان او را خواهد گرفت.
توبه صحنه مبارزه و رويارويي نفس اماره با نفس لوامه است و پشيماني فرزند آن؛که مصمم باشد بعد از آن به سوي گناه نرود
توبه رجوعي آگاهانه از زشتي ها به زيبائي ها، انقلابي دروني بر عليه کژي ها، هجرت به سرزمين شادي ها، بازگشت به فطرت اوليه اي است که خداوند خميرمايه آدمي را بدان آميخته. “فاقم وجهک للدين حنيفا فطره الله التي فطرالناس عليها” (روم، 20)؛
“ليس من الاشياء اوجب علي هذا الخلق من التوبه و لا عقوبه اشد عليهم من فقد علم التوبه” (مکي، 1995، ص 362)؛ چيزي براي بندگان واجب تر از توبه و هيچ عقوبتي براي ايشان بالاتر از جهل دربارة توبه نيست “پس مومن اگر چه مطيع باشد و مخلص وي را از توبت چاره نيست؛ از اينجا گفت رب العالمين: “توبوا الي الله جميعاً” (ميبدي، ج 1، ص 6).
آلودگان به معاصي را جز آب مطهر توبه پاک نمي کند آلودگان الواث ذُنوب را جز ذَنوب مطهر او پاک نگرداند (کاشاني، 1381: ص366).
1ـ 4 ـ1 تعريف توبه:
توبه درمورد بندگان خداوند به معناي باز گشت از گناه به طاعت خداست و توبه دربار? خداوند به معني بخشش وپذيرش توبه بندگان است.
“بازگشت از خطا به طاعت؛ “انّه من عمل منکم سوء بجهاله ثم تاب من بعده” (انعام، 54) و همه آياتي که به صيغة ماضي و مضارع و امر و همراه حرف الي بکار رفته است يعني بازگشت از خطا به طاعت است ” ؛ به معني بخشش و پذيرش توبه هرگاه با حرف علي همراه شود (خرم شاهي،1377 ،ص814).
توبه اولين منزل از منازل سايران کوي حق است. البته در اولين مرحله بودن توبه، جاي تأمل است. “توبه از فضائل اخلاقي و نعمت ويژه ايست که خداوند آن را فراسوي سالکان نصب کرده است”. (جوادي آملي، 1385، ج4: ص464).
يکي از مشخصات انسان توبه است، توبه مانند بسياري از نعمت هاي ديگر انسان، خاص اوست و در ديگر موجودات، توبه نيست. همه خصائص عالي وداني دروجوداوجمع شده و توبه قيام مقامات عالي انساني عليه مقامات داني اوست.
“توبه عبارت است از عکس العمل نشان دادن مقامات عالي و مقدس روح انسان عليه مقامات پست و حيواني انسان.توبه عبارت است از قيام و انقلاب مقدس قواي فرشته صفت انسان عليه قواي بهيمي صفت و شيطان صفت انسان” (مطهري، 1364، ص 116).
“اصل توبه به معناي رجوع به سوي خداوند همان سير صعودي بنده به سمت اوست و نشان گناه تائب نيست” (جوادي آملي، 1385، ج4، ص 464) “اساس جمله مقامات و مفتاح جميع خيرات و اصل همه منازلات و معاملات قلبي و قالبي توبست” (سجادي، 1378، ص 264).
“معني توبت شرعاًرجوعست از معصّيت الله تعالي به اطاعت او.ابويعقوب سوسي گفته است:” التوبه من کل شيءٍ ما ذمه العلم الي مامدحه العلم”(اکاشاني،1381،ص366 )
1ـ4ـ 2 توبه و مشتقات آن
در حدود هشتاد و پنج بار اين کلمه و مشتقات آن مانند تواب، توابين در قرآن آمده است و نيز در روايات، کتب تفسيري و عرفاني نيز کلمات تائب، تائيين، تائبات و مشتقات ديگر آن آمده است.
“تائب در لغت به معني بازدارنده از گناه” (دهخدا، ج14، ص251)؛ “التائب من الذنب کم لا ذنب له” (کشف الاسرار، ج10، ص164)؛”التائب الذي يتوب من غفلته”(مکي،1995،ص362)؛ “تواب در لغت به معناي توبه پذيرنده، توبه پذير” (دهخدا، 1343، ج15، ص1064).
تواب دو معني دارد “بسيار توبه کننده (ان الله يحب التوابين) و بسيار توبه پذير و بخشنده؛ “انه هو التواب الرحيم” (بقره 37) (خرمشاهي، 1377، ص814).
“ان الله يحب العبد المفتن التواب” (کليني، 1370، ج5، ص514).
“تواب اوست که اسباب توبة بندگان را ميسر گرداند و بنده را به توبه دارد آنکه به فضل و رحمت خود آن توبه وي قبول کند؛ تواب اوست که باز پذيرد باز آيندگانراو نيکو نيو شد عذر خواهانرا و بنوازد صلح جويان را” (ميبدي، 1371، ص 156).
“تواب که صيغه مبالغه در پذيرش توبه است يا از جهت تکرار گناه و توبه و يا از نظر عظمت و بزرگي گناه آمده است که او پذيرندة توبه هاي پيايي و پذيرنده از گناهان بزرگ است” (طبرسي، 1351، ج1، ص 179)؛ “کلمه تواب از صفاتي است که هم به خداوند در قرآن کريم نسبت داده است هم به بندگان در مورد خداوند معناي آن توبه پذير و در مورد بندگان معناي آن رجوع کننده به سوي خداست” (همان، ، ص 31).
“فعال بناي مبالغه است کسي را گويند که شأن و کار او همه آن باشد از اين کار صناع و محترفه را بنابراين گويند” (رازي، 1356، ج1، ص195).
1ـ 4ـ 3 توبه و انابت:
انابت مرتبه اي از مراتب بازگشت به سوي خداست.
“انابت در لغت به معني به خداي تعالي بازگشتن” (دهخدا، 1343، ص 255).
“و انابه به خدا، برگشتن به سوي خداست با توبه و اخلاص عمل”؛”نوب از باب افعال در قرآن مجيد بکار رفته است گويي استعمال آن در قرآن مجيد براي نشان دادن رجوع بعد از رجوع به خداوند است يعني درهاي توبه پيوسته باز مي باشد”؛ “زنبور عسل را نوب گويند که بکندويش پي در پي باز مي گردد” (قرشي،1378،ج5،ص118).
در لغت هم معني با توبه است اما در تعابير و اصطلاحات عرفاني معاني آن متفاوت است “انابت نزد صوفيان سالک عبارت از رجوع از غفلت به ذکر است نيز گويند توبه در افعال ظاهري است و انابه در امور باطن” (سجادي، 1378، ص137).
صاحب مصباح درباره انابت چنين آورده است:”انابت درجه اي از درجات توبت است فوق درجه اول”؛”وقتي بنده اي توبه اي درست داشته باشد به انابت رسيده است” ؛ “کسي که از هر آنچه او را از خداوند باز مي دارد بسوي خدا بر گردد منيب است” ؛”کسي که به خدا برگردد، در حالي که خودش را نبيند و فاني در حق شود به مقام انابت بار يافته است” (کاشاني،1381، ص 371).
1ـ 4ـ 3ـ 1 مراتب و حقيقت انابت
“انابه رجوع به خدا از همه چيز غير از خدا و اقبال به او با سرّ و قول و فعل است تا اينکه شخص دائماً در فکر خدا و ذکر و اطاعتش باشد ؛بنابراين انابه غايت درجات توبه و برترين مراتب آن است زيرا توبه بازگشت از گناه است ولي انابه افزون به آن بازگشت از مباهات نيز هست و آن از مقامات والاست” ؛ “انابه دو گونه است انابه براي ربوبيت خدا که مومن و کافر در آن مشترک اند و انابه اولياي خدا براي الوهيت که انابه عبوديت و محبت است” (مرکز فرهنگ ومعارف قرآن،1386،ج4،ص424).
توبه تنها بازگشت از گناه نيست بلکه يکي از مراتب توبه باز گشتن از گناه است.
“حقيقت انابه رجوع از فطرت و روحانيت است به سوي خدا و سفر کردن و مهاجرت نمودن از بت نفس به سوي سرمنزل مقصود (امام خميني، 1373، ص272).
“انابت سه است، يکي رجوع به حق از جهت اصلاح و ديگر رجوع به او از جهت وفا و ديگر رجوع به او در مقام حال” (سجادي، 1378، ص 1370).
انابه مرتبه اي خاص از توبه است.


دیدگاهتان را بنویسید