2‌. 3‌ .1‌. عناصر درختي رويشگاه‌هاي مانگرو استان هرمزگان34
2‌. 3‌. 1‌. 1‌. درخت حرا34
2‌. 3‌. 1‌. 2‌. درخت چندل38
2‌. 3‌ .2‌. فنولوژي گونه‌هاي حرا و چندل41
2‌. 3‌ .3‌. گونه‌هاي علفي همراه در رويشگاه‌هاي مانگرو استان هرمزگان43
2‌. 3‌ .4‌. ساختار جنگل‌هاي مانگرو رويشگاه سيريك43
2‌. 4‌. تصميمگيري48
2‌. 4‌ .1‌. تصميم گيري چند معياري ( MCDM )48
2‌. 4‌. 1‌. 1‌. مدلهاي چند هدفه (MODM)48
2‌. 4‌. 1‌. 1‌. مدل هاي چند شاخصه (MADM)48
2‌. 4‌ .2‌. انواع مدلهاي MADM50
2‌. 4‌. 2‌. 1‌. روش تحليل سلسله مراتبي (AHP)50
2‌. 4‌ .3‌. معيارهاي ارزيابي53
2‌. 4‌ .4‌. نسبت سازگاري (C.R.)53
2‌. 4‌ .5‌. سامانه پشتيباني تصميم گيري (DSS)55
2‌. 4‌ .6‌. سامانه پشتيباني تصميم گيري مکاني (SDSS)56
3.مواد و روش‌ها58
3‌. 1‌. مقدمه58
3‌. 2‌. معرفي منطقه موردمطالعه58
3‌. 2‌ .1‌. موقعيت جغرافيايي58
3‌. 2‌ .2‌. وضعيت آب و هوايي59
3‌. 2‌ .3‌. خاکشناسي و محدوديت اراضي59
3‌. 2‌ .4‌. زمين‌شناسي61
3‌. 2‌ .5‌. پوشش گياهي و کاربري اراضي منطقه61
3‌. 3‌. روش انجام کار63
3‌. 3‌ .1‌. شناخت مسئله64
3‌. 3‌ .2‌. ابزار مورد استفاده64
3‌. 3‌ .3‌. جمع آوري داده64
3‌. 3‌ .4‌. آماده‌سازي داده‌ها64
3‌. 3‌ .5‌. تشکيل پايگاه داده65
3‌. 3‌ .6‌. معيارهاي مؤثر در مکان‌يابي مناطق مستعد احياء بيولوژيک جنگل‌هاي مانگرو65
3‌. 3‌ .7‌. لايه‌هاي اطلاعاتي65
3‌. 4‌. ايجاد لايه هاي اطلاعاتي66
3‌. 4‌ .1‌. لايه‌ي شيب زمين66
3‌. 4‌ .2‌. لاي? کاربري اراضي (ساحلي)67
3‌. 4‌ .3‌. لايه ژئومورفولوژي70
3‌. 4‌ .4‌. لايه خورهاي ساحلي72
3‌. 4‌ .5‌. لايه خط جزر ومد73
3‌. 4‌ .6‌. لايه پراکنش گونه‌هاي جنگلي مانگرو75
3‌. 4‌ .7‌. لايه پراکنش گل‌خورک77
3‌. 4‌ .8‌. لايه بافت خاک78
3‌. 4‌ .9‌. لايه EC79
3‌. 4‌ .10‌. لايه هيدروگرافي (عمق آب)80
3‌. 4‌ .11‌. لايه ارتفاع82
3‌. 5‌. وزن‌دهي به معيارها82
3‌. 6‌. محاسبه نرخ سازگاري83
4.نتايج86
4‌. 1‌. قواعد تصميم‌گيري يا روش‌هاي مختلف ترکيب لايه‌ها86
4‌. 2‌. تلفيق لايه‌هاي اطلاعاتي و اولويت‌بندي مکان‌ها86
4‌. 2‌ .1‌. تعيين ارزش معيار شيب86
4‌. 2‌ .2‌. تعيين ارزش معيار کاربري ساحلي87
4‌. 2‌ .3‌. تعيين ارزش معيار ژئومورفولوژي88
4‌. 2‌ .4‌. تعيين ارزش معيار خورهاي ساحلي90
4‌. 2‌ .5‌. تعيين ارزش معيار خط جزر و مد90
4‌. 2‌ .6‌. تعيين ارزش معيار پراکنش جنگل‌هاي مانگرو91
4‌. 2‌ .7‌. تعيين ارزش معيار پراکنش گل‌خورک92
4‌. 2‌ .8‌. تعيين ارزش معيار بافت خاک93
4‌. 2‌ .9‌. تعيين ارزش معيار هدايت الکتريکي94
4‌. 2‌ .10‌. تعيين ارزش معيار عمق آب95
4‌. 3‌. ارزيابي نرخهاي ناسازگاري در مدل Expert choice96
4‌. 4‌. تلفيق و آناليز لايههاي اطلاعاتي بر اساس ارزشهاي بدست آمده از روش AHP97
4‌. 5‌. آناليز حساسيت97

4‌. 6‌. سناريوهاي مختلف در صحت‌سنجي نقشه‌هاي حاصل از AHP100
4‌. 6‌ .1‌. سناريوي (1): صحت‌سنجي با استفاده از همپوشاني ساده (Fuzzy AHP)100
4‌. 6‌ .2‌. سناريوي (2): صحت سنجي با استفاده از روش گاماي فازي (Fuzzy AHP)101
4‌. 7‌. تعيين مکان مناسب با استفاده از روش جمع فازي (FUZZY-AHP) و گاماي فازي (FUZZY-GAMA)102
5.بحث و نتيجه‌گيري105
5‌. 1‌. مقدمه105
5‌. 2‌. آزمون فرضيه‌ها105
5‌. 3‌. نتيجه‌گيري و بحث105
5‌. 4‌. پيشنهادها108
6.منابع و مراجع110
فهرست نمودارها شكل‌ها صفحه
نمودار 2-1: فراواني طبقات ارتفاعي درختان حرا………………………………………………………………………………………………..45
نمودار 2-2: ارتفاع تمام درختان حرا اندازه‌گيري شده…………………………………………………………………………………………45
نمودار 2-3: فراواني طبقات ارتفاعي درختان چندل…………………………………………………………………………………………….46
نمودار 2-4: ارتفاع تمام درختان چندل اندازه‌گيري شده…………………………………………………………………………………..46
نمودار 2-5: فراواني طبقات قطر تاج درختان حرا……………………………………………………………………………………………..46
نمودار 2-6: قطر تاج تمام درختان حرا اندازه‌گيري شده……………………………………………………………………………………46
نمودار 2-7: فراواني طبقات قطر تاج درختان چندل………………………………………………………………………………………….46
نمودار 2-8:قطر تاج تمام درختان چندل اندازه‌گيري شده…………………………………………………………………………………46
شکل 1: دياگرام شماتيک از شش جزء اکوسيستم فلات ساحلي گرمسيري (اصلاح شده از Crewz & Lewis, 1991).19
شکل ‏2-1: فرم ماتريسي مدل هاي MADM49
شکل ‏2-2: تجزيه سيستماتيک يک مساله به معيارها يا اهداف اصلي، معيارهاي فرعي و شاخصها در AHP، (Kheirkhah Zarkesh,2005)51
شکل ‏2-3: فرم ماتريسي مقايسه هاي زوجي51
شکل ‏2-4: درجه مترتب بر ساختار مسئله تصميمگيري (پرهيزکار و غفاري گيلاندره، 1385)55
شکل ‏2-5: ساختار SDSS، مورد استفاده در حل مسائل مکاني (عزيزخاني 1387)56
شکل ‏3-1: موقعيت جغرافيايي منطقه59
شکل ‏3-2: تصوير نقشه خاکشناسي منطقه61
شکل ‏3-3: نقشه کاربري اراضي و پوشش گياهي منطقه62
شکل ‏3-4: دياگرام مربوط به مراحل انجام کار64
شکل ‏3-5: نقشه شيب منطقه67
شکل ‏3-6: نقشه کاربري اراضي(ساحلي) منطقه70
شکل ‏3-7: نقشه ژئومورفولوژي منطقه72
شکل ‏3-8: نقشه پراکنش خورهاي منطقه73
شکل ‏3-9: نمودار بالاترين مهكشند در ايستگاه سيريك75
شکل ‏3-10: نقشه خط جز و مد منطقه75
شکل ‏3-11: نقشه پراکنش گونه‌هاي جنگلي مانگرو77
شکل ‏3-12: نقشه پراکنش گل‌خورک78
شکل ‏3-13: نقشه بافت خاک منطقه79
شکل ‏3-14: نقشه هدايت الکتريکي منطقه80
شکل ‏3-15: نقشه عمق آب82
شکل ‏3-16: وزن معيارهاي مورد استفاده83
شکل ‏3-17: وزن هر معيار در مکان يابي مناطق مستعد احياء بيولوژيک جنگل‌هاي مانگرو84
شکل ‏4-1: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار شيب86
شکل ‏4-2: نقشه تعيين ارزش شيب ساحل87
شکل ‏4-3: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار کاربري ساحلي88
شکل ‏4-4: نقشه تعيين ارزش کاربري ساحلي88
شکل ‏4-5: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار ژئومورفولوژي89
شکل ‏4-6: نقشه تعيين ارزش ژئومورفولوژي89
شکل ‏4-7:محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار خورهاي ساحلي90
شکل ‏4-8: نقشه تعيين ارزش خورهاي ساحلي90
شکل ‏4-9: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار خط جزر و مد91
شکل ‏4-10: نقشه تعيين ارزش خط جزر و مد91
شکل ‏4-11: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار پراکنش جنگل‌هاي مانگرو92
شکل ‏4-12: نقشه تعيين ارزش پراکنش جنگل‌هاي مانگرو92
شکل ‏4-13: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار پراکنش گل‌خورک93
شکل ‏4-14: نقشه تعيين ارزش پراکنش گل‌خورک93
شکل ‏4-15: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار بافت خاک94
شکل ‏4-16: نقشه تعيين ارزش بافت خاک94
شکل ‏4-17: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار هدايت الکتريکي95
شکل ‏4-18: نقشه تعيين ارزش هدايت الکتريکي95
شکل ‏4-19: محاسبه برتري نسبي شاخصهاي معيار عمق آب96
شکل ‏4-20: نقشه تعيين ارزش عمق آب96
شکل ‏4-21: نقشه تناسب احياء بيولوژيک جنگل‌هاي مانگرو بر اساس روش AHP98
شکل ‏4-22: مساحت طبقات مستعد احياء جنگل‌هاي مانگرو برحسب هکتار99
شکل ‏4-23: صحت سنجي با استفاده از روش همپوشاني (Fuzzy AHP)100
شکل ‏4-24: صحت سنجي با استفاده از روش گاماي فازي (Fuzzy AHP)101
شکل ‏4-25: تعيين مکان مناسب با استفاده از روش گاماي فازي (FUZZY-GAMA)102
شکل ‏4-26: تعيين مکان مناسب با استفاده از روش جمع فازي (FUZZY-AHP)103
فهرست جداول صفحه
جدول ‏2-1: وسعت جنگل‌هاي مانگرو استان هرمزگان به تفكيك رويشگاه و درجه انبوهي با استفاده از تصاوير ماهواره‌اي لندست (ETM 2002)32
جدول ‏2-2: وسعت جنگل‌هاي مانگرو استان هرمزگان به تفكيك رويشگاه با استفاده از تصاوير ماهواره‌اي IRS(PAN and LISS 20042)33
جدول ‏2-3: مشخصات مؤلفه‌هاي رويشي درختان حرّا در رويشگاه سيريک45
جدول ‏2-4: تفاوت دو مدل MADM و MODM، در تصميمگيري (Starr, 1977 وZeleny )49
جدول ‏2-5: مقياسي براي انجام مقايسه‌هاي زوج (Saaty,1980)52
جدول ‏2-6: مقادير R.I. به ازاء ابعاد مختلف ماتريس54
جدول ‏3-1: خاکشناسي منطقه و محدوديت‌هاي خاک60
جدول ‏3-2: راهنماي کدهاي نقشه پوشش گياهي و کاربري اراضي منطقه سيريک61
جدول ‏3-3: شيب و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف66
جدول ‏3-4: کاربري اراضي (ساحلي) و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف68
جدول ‏3-5: ژئومورفولوژي و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف70
جدول ‏3-6: خورهاي ساحلي و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف72
جدول ‏3-7: خط جزر و مد و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف75
جدول ‏3-8: پراکنش گونه‌هاي جنگلي مانگرو و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف76

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول ‏3-9: پراکنش گل‌خورک و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف77
جدول ‏3-10: لايه بافت خاک و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف79
جدول ‏3-11: هدايت الکتريکي و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف80
جدول ‏3-12: عمق آب و نحو? طبقه بندي مجدد به آن‌ها در مقياس‌هاي مختلف81
جدول ‏3-13: وزن معيارهاي مورد استفاده82
جدول ‏4-1: تعيين اهميت و وزن معيار شيب با استفاده از AHP86
جدول ‏4-2: تعيين اهميت و وزن کاربريهاي مختلف با استفاده از AHP87
جدول ‏4-3: تعيين اهميت و وزن ژئومورفولوژي منطقه با استفاده از AHP89
جدول ‏4-4: تعيين اهميت و وزن خورهاي منطقه با استفاده از AHP90
جدول ‏4-5: تعيين اهميت و وزن خط جزر و مد منطقه با استفاده از AHP91
جدول ‏4-6: تعيين اهميت و وزن پراکنش جنگل‌هاي مانگرو منطقه با استفاده از AHP92
جدول ‏4-7: تعيين اهميت و وزن پراکنش گل‌خورک منطقه با استفاده از AHP93
جدول ‏4-8: تعيين اهميت و وزن بافت خاک منطقه با استفاده از AHP94
جدول ‏4-9: تعيين اهميت و وزن هدايت الکتريکي منطقه با استفاده از AHP95
جدول ‏4-10: تعيين اهميت و وزن عمق آب منطقه با استفاده از AHP96
جدول ‏4-11: نتايج حاصل از آناليز حساسيت معيارها98
جدول ‏4-12: مساحت عرصه‌هاي احياء بيولوژيک جنگل‌هاي مانگرو بر اساس روش AHP99

فصل اول: مقدمه و کليات
1.
مقدمه
جنگلهاي مانگرو اکوسيستمهايي تالابي از اجتماعات ساحلي مناطق حارهاند که نه به خشکي تعلق دارند و نه به دريا بلکه ارمغان مشترک دريا و خشکي به شمار ميروند. مانگرو در اصل يعني درخت شناور ايستاده و ريشه آن پرتغالي است، مانگ به معني درخت شناور، گرو به معني ايستاده، جنگلهاي مانگرو از اکوسيستمهاي ويژه مناطق حارهاند و معمولأ با واژههايي مانند زيستگاههاي حياتي، منحصربه‌فرد، حفاظتي، هميشه‌بهار و … توصيف ميشوند و اين صفات حاکي از اهميت آن‌ها از جنبههاي بومشناختي، زيستمحيطي و زيباشناسي است و بيدليل نيست که امروزه اين جنگلها در کانون توجه سه معاهده بينالمللي زيستمحيطي يعني کنوانسيون تالابها، تنوع زيستي و ميراثهاي جهاني قرار دارد. نام ديگر اين جنگلها جنگلهاي جزر و مدي يا کشندي است.
جنگلهاي مانگرو کانون تنوع زيستي هستند، زيرا به دليل ويژگيها و موقعيت خاص خود براي گونههاي بيشماري از بيمهرگان تا مهرهداران خشکيزي و آبزي زيستگاهي يگانه و منسجم فراهم مي‌کنند و از مهم‌ترين زيستگاههاي پرندگان بومي و مهاجر آبزي به‌ويژه گونههاي کمياب و درخطر تهديد به شمار ميروند به همين دليل حفاظت آن‌ها ازنظر اولويت به‌وسيله سازمانهاي ذيربط جهاني نيز مورد تأکيد قرارگرفته است.
جنگلهاي مانگرو را زيستگاههاي حساس مينامند زيرا موقعيت اکوتوني آن‌ها اگرچه باعث شده از غناي زيستي هر دو اکوسيستم دريا و خشکي سود برده و به يکي از غنيترين اکوسيستمهاي جهان تبديل شوند، اما همين موقعيت نقطه آسيبپذيري آن‌ها نيز محسوب ميشوند زيرا از هر دو سو ميتوانند در معرض تهديد قرار بگيرند.
اين جنگلها اکوسيستمهاي حياتي نيز مي‌باشند زيرا کارکردهاي آن‌ها قابل‌تبديل به ارزشهاي معمول مادي نبوده و تقريباً هيچگونه گزينه قابل جانشيني ندارند (ذاکري و موسوي، 1387).
جنگل‌هاي‌ مانگرو تالاب‌هاي ساحلي پوشيده از درختان و درختچه‌هاي گرمسيري و نيمه‌گرمسيري در اراضي جزر و مدي سواحل آب‌هاي گرم، لب‌شور و شور بين مدارهاي 30 درجه شمالي و 30 درجه جنوبي عرض جغرافيايي هستند. گياهان مانگرو از گروه هيگروهالوفيت‌ها و از دسته‌ هالوفيت‌هاي نهان‌دانه باتلاقي به شمار مي‌آيند كه با استقرار بر روي زمين‌هاي سيلتي و پوشيده از رسوبات دانه‌ريز يك مرحله انتقالي از خشكي به دريا را تشكيل مي‌دهند. وجه تمايز گونه‌هاي بومي جنگل‌هاي ماندابي مانگرو با گياهان ساكن خشكي در خصوصيات ساختماني، نيازمندي‌ها و بردباري‌هاي اكولوژيك و نحوه تجديد حيات آن‌ها است؛ بطوريكه به‌رغم تنوع گونه‌اي از حيث تاكسونومي، شباهت‌هاي ساختماني يكسان دارند و در مناطق با شرايط اكولوژيك ويژه، فرماسيون‌هاي مشابه ايجاد مي‌كنند (دانه‌كار، 1374/ ب).
1‌. 1‌. بيان مساله
بديهي است در فقدان يک برنامه مديريتي صحيح و يکپارچه که هم حمايت از اندوخته‌هاي طبيعي را موردتوجه قرار دهد و هم بازسازي و احياء جنگل‌هاي آسيب‌ديده را برنامه‌ريزي نمايد، نسبت به آينده اين اجتماعات جنگلي حساس در بوم‌سازگان ساحلي نمي‌توان خوش‌بين بود. با توجه به از دست‌رفت بسياري از رويشگاه‌هاي مانگرو دنيا، توجه به حفاظت بيروني و توسعه اين جنگل‌ها در خارج از گستره‌هاي پراکنش طبيعي نيز به ضرورتي اجتناب‌ناپذير تبديل‌شده است. بررسي‌ها نشان داده است که توسل به چنين مديريتي نه‌تنها سبب کاهش عوارض بهره‌برداري از جنگل‌هاي مانگرو و بهينه شدن توليدات مي‌شود بلکه بهترين زمينه اقتصادي را براي يک مدت طولاني بدون تخريب اکوسيستم فراهم مي‌کند (وين او ،2004) بدون آنکه خطر از دست دهي تنوع ژنتيکي وجود داشته باشد. مديريت بوم‌سازگان جنگل‌هاي مانگرو مبتني بر اقدامات مربوط به عمليات حفاظت، احياء و توسعه رويشگاه‌هاي موجود است (ليوز ، 2005؛ کيلمن،2006).
امروزه حساسيت‌ها و توجه‌هاي بين‌المللي در خصوص مانگروها، دولت را بر آن داشته تا برنامه‌ها و پروژه‌هاي تحقيقاتي مختلفي را براي احياء اين بوم‌سازگان‌ها از طريق کمک به تجديد حيات آن‌ها، تهيه و به مرحله اجرا برساند. به‌طورکلي اهداف چنين برنامه‌هايي اغلب توسعه‌اي و حفاظتي بوده و سعي در بازگرداندن اکوسيستم به حالت طبيعي و آغازين آن رادارند (کايرو، 1995؛ کومار،1990).
مديريت جنگل‌هاي مانگرو با هدف بهره‌وري پايدار از خدمات بوم‌شناختي (اکولوژيک) اين جامعه‌هاي گياهي ساحلي مبتني بر بررسي دقيق رويشگاه، تعيين ساختار گياهي و زون‌بندي رويشي، تعيين اهميت، کارکرد و شيوه حفاظت و بهره‌وري از هر زون است و ازآنجاکه سيما و نوع اجتماعات جنگل‌هاي مانگرو از کناره دريا به سمت خشکي تغيير مي‌کند شناخت ساختار رويشگاه از دريا به سمت خشکي در تعيين زون‌هاي وضع ظاهري و ساختار عمومي (فلورستيک و فيزيونومتريک) گياهي، مرزبندي آن‌ها و طرح‌ريزي مديريتي، داراي اهميت است (زهزاد و مجنونيان ، 1998).
در دهه‌هاي اخير افزايش مقدار گازهاي گلخانه‌اي در اتمسفر سبب گرم شدن هواي کره زمين شده است. گرم شدن هوا و تغيير اقليم به‌موازات افزايش فشار مصرفي جوامع انساني بر منابع اوليه طبيعي مانند منابع آب، خاک و پوشش گياهي اثرات مخربي بر حيات روي کره زمين دارد و سبب تخريب اکوسيستم‌هاي طبيعي، وقوع سيل و خشکسالي و بر هم خوردن تعادل اقليمي و اکولوژيکي مي‌شود.
چنين اغتشاش‌هاي اقليمي به‌نوبه خود منجر به تخريب پوشش گياهي به‌ويژه در مناطق خشک و نيمه‌خشک گرديده و با کاهش پتانسيل تثبيت بيولوژيک گاز Co2 توسط پوشش گياهي باعث ايجاد يک چرخه از پس‌خورهايي مي‌شود که روند پرشتاب و فزاينده‌اي به توسعه بيابان و کاهش توان و عملکرد توليد خالص اوليه بوم‌سازگان‌ها بخشيده است (دانهکار و همکاران،1388).
جنگلهاي حرا در مناطق ساحلي جنوب کشور ايران قرار دارند و به دليل کارکردهاي بي‌شمار و ارزشهاي زيستمحيطي حفاظت، احياء و توسعه آن‌ها ضروري است (محمديزاده و همکاران،1391).
احياء بيولوژيک بهترين روش مقابله با چنين پديده‌هاي مخربي بوده و در واقع با استفاده از پتانسيل‌هاي طبيعي موجود در هر منطقه پايداري و بازسازي چرخه‌هاي زيستي و طبيعي را ممکن مي‌سازد. به همين سبب در بسياري از پروژه‌هاي احيائي و اصلاحي با اعمال مديريت صحيح اکولوژيک در جهت افزايش پوشش گياهي و جلوگيري از کاهش توان بيولوژيک سرزمين گام برداشته مي‌شود، چرا که هرگونه تلاش در جهت افزايش پتانسيل بيولوژيک اراضي و بازگرداندن ظرفيت‌هاي ازدست‌رفته عرصه‌هاي منابع طبيعي در راستاي توسعه پايدار است (ذاکري و موسوي،1387).
يکي از راه‌هاي بسيار مهم جهت مبارزه با بيابان‌زايي، افزايش پوشش گياهي است. لذا انتخاب صحيح گونه‌هاي گياهي سازگار و مقاوم با شرايط اکوسيستم بياباني در راستاي احياء و ايجاد پوشش گياهي مناسب ازيک‌طرف و تأمين منابع آب ارزان‌قيمت جهت استقرار آن‌ها از طرف ديگر، امري ضروري است.
از سوي ديگر اجراي اين طرح‌ها کاملاً به شرايط محيطي وابسته بوده و در صورت عدم رعايت موازين علمي در انتخاب مکان اجرا، امکان وقوع شکست بسيار بالا خواهد بود. لذا مساله اساسي اين تحقيق کاربرد نگرش دقيق و علمي در تعيين شرايط محيطي مؤثر (با توجه به گونه‌هاي گياهي رايج در طرح‌هاي احياء مناطق حساس و درخطر استان هرمزگان) و درنهايت ارائه مدلي به‌منظور يافتن مکان‌هاي مناسب اجراي چنين طرح‌هايي است.
با توجه به گزارش‌هاي موجود از فعاليت‌هاي جنگل‌کاري و احياء بيولوژيک اجرا شده توسط اداره کل منابع طبيعي استان هرمزگان گسترده‌ترين پروژه‌هاي انجام شده در سطح استان در يک دهه‌ي اخير، از لحاظ وسعت و بودجه اختصاص يافته بر توسعه جنگل‌هاي مانگرو با استفاده از دو گونه‌ي حرّا و چندل متمرکز بوده است. با توجه به اين مساله و با در نظر گرفتن شرايط محيطي منطقه‌ي جزر و مدي از يک سو و اهميت گسترش و بازسازي رويشگاه‌هاي مانگرو که به دليل فعاليت‌هاي اقتصادي حاصل از توسعه شتابان اقتصادي بويژه در بخش بنادر و دريانوردي از سوي ديگر، با مشورت مسئولان بخش اجرا ضرورت تامين اطلاعات علمي و مدون ساختن نتايج طرح‌هاي اجرا شده تاکنون مورد اتفاق نظر قرار گرفت.
بررسي اوليه سوابق بخش اجرا حاکي از عدم موفقيت برخي پروژه‌هاي نهال‌کاري حرّا و چندل بود. در حاليکه در مورد پروژه‌هاي نهال‌کاري با گونه‌هاي ديگر از قبيل کهور، آکاسيا و … که در بخش‌هاي بياباني استان انجام شده است مشکل عدم موفقيت با توجه به تجربه و سوابق تحقيقاتي و عملي موجود چنين مشکلي کمتر ثبت شده بود. هرچند در اين مناطق نيز مسائلي در رابطه با تاثير اکولوژيک گونه‌هاي معرفي شده بر ترکيب گياهي موجود بويژه در مورد گونه‌ي Prosopis juliflora (Sw.) DC. و تاثير تنش‌هاي محيطي بر نهال‌هاي مستقر شده مشاهده و گزارش شده است.
با در نظر داشتن اين سابقه مقرر شد تحقيقي جهت امکان‌سنجي استفاده از لايه‌هاي اطلاعات محيطي براي تعيين مناطق مستعد کاشت گونه‌هاي مانگرو که در ايران منحصر به حرّا و چندل است صورت گيرد. در گام بعد با توجه به اطلاعات تجربي کارشناسان داراي سابقه فعاليت در اين زمينه پيشنهاد شد اين تحقيق در منطقه سيريک که بيشترين اطلاعات محيطي نسبت به ديگر رويشگاه‌هاي مانگرو در دسترس است و گونه‌هاي حرّا و چندل به صورت طبيعي در آن استقرار داشته و دارند انجام شود و پس از شناخت شرايط محيطي مناسب دو گونه‌ي مذکور، عرصه‌هاي داراي قابليت کاشت مانگرو در مقياس محدود معرفي شود. محدود ساختن منطقه مورد مطالعه با توجه به کمبودهاي موجود در زمينه اطلاعات و دشواري نمونه‌برداري ميداني از يک سو و هزينه‌ي ناچيز تخصيص يافته به اين پژوهش ناگزير بود.
روش کار شامل دو مرحله جمع‌آوري اطلاعات، اسناد و مدارک و نقشه‌هاي موجود درباره منطقه مورد مطالعه (عکس هوايي، نقشه‌هاي توپوگرافي، زمين‌شناسي، خاک‌شناسي و …) و همچنين نمونه‌برداري ميداني است. بعد از بررسي اطلاعات و نقشه‌هاي موجود تلفيق لايه‌هاي اطلاعاتي و وزن‌دهي فاکتورهاي محيطي (توپوگرافي، زمين‌شناسي، اقليم، پوشش و…) و عملکردهاي مديريتي (عمليات اصلاحي) و تطبيق نتايج با واقعيت موجود در برخي سايت‌هاي نمونه مدل نهايي استخراج خواهد شد. يافتن پاسخ اين سؤالات در اين پژوهش موردنظر است:
1. آيا امکان تعيين شرايط بهينه جهت توسعه رويشگاه‌هاي مانگرو با استفاده از لايه‌هاي اطلاعات محيطي موجود در استان هرمزگان وجود دارد؟
2. لايه‌هاي اطلاعاتي مورد نياز براي تعيين مناطق مستعد احياء بيولوژيک به‌وسيله‌ي گونه‌هاي حرا و چندل کدامند؟
1‌. 2‌. ضرورت انجام تحقيق
مانگروها گياهان چوبي هستند که در حدفاصل خشکي و دريا در مناطق گرمسيري و نيمه‌گرمسيري زيست مي‌کنند. اجتماعات گياهي مانگرو در محيط‌هايي به رشد و ادامه زندگي مي‌پردازند که شوري بالاست، جزر و مدهاي مکرر محيط را فرا مي‌گيرد، گاه طوفان‌هاي شديد رخ مي‌دهد، متوسط دماي سالانه بالاست و شرايط بي‌هوازي در بستر رويشگاه وجود دارد. در چنين شرايطي، اغلب گونه‌هاي گياهي خاص رويشگاه‌هاي خشکي توانايي سازگاري ندارند. مانگروها محيط اکوژيک بي‌همتايي ايجاد مي‌کنند که ميزان اجتماعات غني از انواع گونه‌هاست (کاتريسون و بينگهام1، 2001). اهميت اکولوژيک جنگل‌هاي مانگرو بيش از آن است که تاکنون شناخته ‌شده است. اين جنگل‌ها به نحو مؤثري بر محيط‌هاي استقرار خود تأثير مي‌گذارند. سيستم ريشه‌اي آن‌ها باعث پايداري رسوبات مي‌شود و اجتماعات آن‌ها انرژي امواج را کاهش مي‌دهد و در مقابل، زيستگاه و پناهگاه مناسب براي شمار زيادي از موجودات زنده ايجاد مي‌کنند (رودنيگز و فلر2،2004). اکوسيستمهاي طبيعي که در طي زمانهاي متمادي به‌صورت فعلي درآمده‌اند نقش مؤثري در حفظ تعادل و برقراري موازنه طبيعت دارند و بهرهگيري از اين منابع ميبايست با مطالعه دقيق خصوصيات رويشگاه و تعيين توان اکولوژيک آن صورت پذيرد. يکي از اين اکوسيستم‌هاي طبيعي بوم‌سازگان مانگرو است که به‌عنوان يک اکوتون (بوم‌سازگان حد واسط) دربرگيرنده شرايط اکوسيستم‌هاي خشکي3 و دريايي و پشتيبان تنوع زيستي و پويايي اکوسيستم است. علاوه بر اين محصولات به ‌دست ‌آمده از اين اکوسيستم نقش بسيار مهمي در معيشت جوامع انساني مناطق خشک و بياباني ساحلي داشته و باعث تعديل شدت فشار وارده به منابع پوشش گياهي اين مناطق مي‌گردد. پوشش گياهي مانگرو در ايران از جوامع حرا4 و چندل5 تشکيل ‌شده است که جوامع چندل تنها در رويشگاه سيريک وجود دارد. با توجه به نياز روزافزون به حفظ و بازسازي عرصه‌هاي اکولوژيک در استان هرمزگان که از استان‌هاي خشک کشور با زيستگاه‌هاي بسيار مهم و درعين‌حال حساس است، بالا بردن شانس موفقيت اين طرح‌ها اهميت فراواني در توسعه اين‌گونه فعاليت‌ها در سطح استان و جلوگيري از هدر رفت بودجه و امکانات خواهد داشت. يکي از مهم‌ترين عوامل در رسيدن به اين هدف کمک به يافتن مکان مناسب اجراي اين پروژه‌ها با استفاده از روش‌هاي علمي و توجه به شرايط خاص منطقه‌اي است. لذا ضرورت دارد با انجام پژوهش حاضر و بر اساس اطلاعات موجود مدل پوياي مکان‌يابي مناطق مستعد توسعه فعاليت اصلاح و احياء بيولوژيک جنگل‌هاي مانگرو در سطح استان به مرحله اجرا درآمده و مبناي عمل سازمان‌هاي ذيربط قرار گيرد.
لذا با عنايت به نتايج بسيار مثبت توسعه رويشگاه‌هاي مانگرو در استان از قبيل توسعه پايدار اقتصادي اجتماعي با رويکرد بازسازي مناطق تخريب يافته، حفاظت مناطق حساس و جلوگيري از توسعه بيابان‌زايي ضرورت دارد با انجام چنين پژوهش‌هايي زمينه توسعه علمي و موفقيت‌آميز اين رويشگاه‌ها فراهم گردد.
1‌. 3‌. سؤال‌هاي اصلي تحقيق
1. آيا امکان تعيين شرايط بهينه جهت توسعه رويشگاه‌هاي مانگرو با استفاده از لايه‌هاي اطلاعات محيطي موجود در استان هرمزگان وجود دارد؟
2. لايه‌هاي اطلاعاتي مورد نياز براي تعيين مناطق مستعد احياء بيولوژيک به‌وسيله‌ي گونه‌هاي حرا و چندل کدامند؟
1‌. 4‌. فرضيه‌هاي تحقيق
به نظر ميرسد حاشيه شرقي ساحل سيريک مکان مناسب‌تري جهت احياء بيولوژيک جنگل‌هاي مانگرو باشد.
مناطق تحت عمليات اصلاح و احياء بيولوژيک اعم از جنگل‌کاري و بوته‌کاري با توجه به گونه (هاي) گياهي به کار گرفته‌شده بايد داراي حداقل ويژگي‌هاي مناسب براي موفقيت در استقرار گياهان هدف باشند.
مي‌توان با شناخت اين شرايط محيطي مناسب و سازمان‌دهي آن‌ها در قالب يک مدل، راهکار علمي دقيق و سريعي براي انتخاب بهترين مکان اجراي اين‌گونه پروژه‌ها را ارائه نمود.
1‌. 5‌. اهداف تحقيق
1‌. 5‌ .1‌. اهداف کلي تحقيق
* تعيين عوامل محيطي در رويشگاه‌هاي موجود گونه‌هاي حرّا و چندل
* مکان‌يابي مناطق مستعد احياء بيولوژيک با گونه‌هاي مانگرو با استفاده از تلفيق لايه‌هاي اطلاعات محيطي
1‌. 5‌ .2‌. اهداف کاربردي تحقيق
* تعيين وزن عوامل محيطي مختلف در ايجاد شرايط مناسب رويشگاه مانگرو
* ارائه نقشه مناطق مستعد براي مکان‌يابي جنگل‌کاري با استفاده از گونه‌هاي مانگرو در منطقه مورد مطالعه
1‌. 6‌. مرور منابع
در بررسي منابع اطلاعاتي مرتبط با موضوع تحقيق مي‌توان آنها را در چند گروه طبقه‌بندي نمود. دسته نخست شامل تحقيقات توصيفي در مورد اين رويشگاه‌ها است که مهم‌ترين آنها شامل تحقيقات زير مي‌باشد.
1‌. 6‌ .1‌. تحقيقات توصيفي جنگل‌هاي مانگرو خليج فارس و درياي عمان
نخستين نشانه‌ها از حضور جنگل‌هاي مانگرو در حوزه خليج‌فارس و درياي عمان به گزارش‌هاي اراستوسدنس6 جغرافيدان اهل اسكندريه (276 تا 194 پيش از ميلاد) و نرخوس7 درياسالار اسكندر بزرگ بازمي‌گردد (کوگو8، ????). علاوه بر ايران، در سرتاسر سواحل عربي خليج‌فارس ازجمله در اطراف منامه در بحرين در شبه‌جزيره قطر در اطراف دوحه، الخور و دوخان و در الخفجي عربستان و همچنين در بسياري از جزاير كوچك و بزرگ سواحل شمالي امارات متحده كه مجموعاً رشته مرواريد بزرگ ساحلي را تشكيل مي‌دهند مانند جزيره ابولابيا كه بزرگ‌ترين آن‌هاست و نيز در اطراف رأس الخيمه، ام القوين، ابوظبي و همين‌طور در سواحل مجاور درياي عمان در اطراف فجيره و نواحي جنوبي آن مانگروهاي کم‌وبيش وسيعي وجود دارد (دانه‌كار، 1375).
جنگل‌هاي مانگرو ايران ازنظر طبقه‌بندي‌هاي بين‌المللي در پهنه حاره9 قديم در زير پهنه هند و مالزي10 مستقر هستند كه به‌صورت نوار باريكي در سواحل درياي عمان و خليج‌فارس در امتداد جنگل‌هاي هند و پاكستان تشکيل‌شده‌اند و به‌صورت جوامع بزرگ و كوچك جدا از يكديگر ديده مي‌شوند. بر اساس طبقه‌بندي مانگروها در مناطق شرق و غرب كره زمين و بر مبناي تحقيقات چاپمن11، ساينگر12، كريستنسن13، واچاراكيتي14 و تقسيم‌بندي‌هاي سازمان خواربار جهاني15، مانگروهاي ايران در گروه مانگروهاي شرقي كره زمين16 قرار دارند. ازنظر تقسيم‌بندي اقيانوسي گونه‌هاي مانگرو ايران در تقسيم‌بندي استقرار مانگرو در اقيانوس آرام و هند قرارگرفته‌اند (صفياري، 1381).
جنگل‌هاي مانگرو ايران در بخش‌هاي مستعدي از سواحل سه استان جنوبي كشور، بوشهر، هرمزگان و سيستان و بلوچستان گسترده شده است. محققين مختلف تقسيم‌‌بندي‌هاي متفاوتي از حيث جغرافياي گياهي براي اين منطقه از سرزمينمان قائل شده‌اند و هر يك به نحوي به جايگاه تشكيلات مانگرو اشاره داشته‌اند. مرحوم كريم ساعي در سال 1321 در تقسيم‌بندي جنگل‌هاي ايران كه بر اساس سيماي ظاهري و تقسيمات جغرافيايي صورت گرفته بود جنگل‌هاي مجاور خليج‌فارس و درياي عمان را در گروه جنگل‌هاي گرمسيري جاي‌داده است. جزيره‌اي در سال 1341 پس از تقسيم جنگل‌هاي ايران بر اساس تشريح مختصات اكولوژيك حاكم بر آن‌ها سه گروه جنگل نم‌پسند، نيمه‌خشك و خشك براي ايران قائل شده است و يكي از مناطقي كه براي جنگل‌هاي خشك محسوب نمود منطقه گرمسيري بوده كه زير بخشي از آن به جنگل‌هاي گرمسيري ماندابي تعلق‌گرفته است.
ثابتي در سال 1354 تقسيم‌بندي ديگري ارائه مي‌دهد كه بر پايه بررسي اقاليم حياتي استوار است. او بر اساس مطالعات انجام‌يافته توسط دانشمندان جهان (براون بلانكه، گريز باخ، رشينگر و…) كه نيمكره شمالي زمين را ازلحاظ ژئوبتانيك و يا فيتوژئوگرافيك به پنج ناحيه اصلي و هر ناحيه را نيز به نواحي فرعي و تقسيمات جزئي‌تر تقسيم نموده بودند، ايران را همچون پلي معرفي مي‌نمايد كه اين پنج ناحيه فيتوژئوگرافيك را به يكديگر متصل مي‌سازد و از هر يك از نواحي فوق عناصري را در خود جاي‌داده است؛ وي با برشمردن اين نواحي كه عبارت‌اند از؛ 1) اروپا ـ سيبري، 2) مديترانه‌اي، 3) ايران- توراني، 4) صحرا- سندي، 5) سودان- دكاني، دو جامعه حرا17 و چندل18 را از جوامع اين ناحيه معرفي مي‌نمايد.
فري و پروبست در سال 1986 نگرشي كلي بر پوشش گياهي ايران ارائه مي‌دهند و در نتايج بررسي‌هاي خود با اشاره به اينكه ايران در ميان تمام كشورهاي جنوب غربي آسيا متنوع‌ترين و پرجاذبه‌ترين شرايط را ازنظر پوشش گياهي دارد به اجتماعات مانگرو كشور اشاره و آن را يكي از چهار بيوتوپ‌ هالوفيت در اراضي ساحلي خليج‌فارس معرفي مي‌نمايند. اين محققان نواحي رويشي مانگرو كشور را تحت تأثير آب دريا و صفحات نمك در خط ساحلي معرفي و اشاره دارند كه رويش‌هاي گسترده‌اي از‌هالوفيت‌ها در جوار جنگل‌هاي مانگرو ايران وجود دارد و ميزان تجمع نمك بالا در اين اراضي را يكي از محدوديت‌هاي جدي رويش‌هاي گياهي معرفي مي‌كنند. اين جامعه شناسان گياهي اجتماع هالکنموم19 را از‌هالوفيت‌هاي همزيست و مجاور جنگل‌هاي مانگرو ايران ذكر مي‌كنند.
مير شجاعي و همكاران (1365) براي نخستين بار در كشور اطلاعات ماهواره‌اي را در بررسي رويش‌هاي مانگرو به كار گرفتند. مطابق گزارشي كه از نتايج اين بررسي منتشر شد. داده‌هاي ماهواره‌اي لندست 1 و 2 از جنگل‌هاي مانگرو حوزه خمير- قشم مربوط به ماه‌هاي پراكنده‌اي حدفاصل سال‌هاي 1972 تا 1976(با توجه به اطلاعات موجود در آرشيو مركز سنجش‌ازدور ايران) به طريق چشمي مورد تعبير و تفسير قرار گرفت. در اين بررسي اراضي محدوده مورد مطالعه به شيوه اندرسن طبقه‌بندي و وضعيت سبزينه گياهان مبناي تشخيص و تفكيك اجتماعات حرا قرار گرفت. همچنين در اين بررسي بر روي يكي از تاريخ‌هاي اطلاعات ماهواره‌اي (مربوط به سال 1975) تجزيه ‌و تحليل رقومي در حد پردازش طيفي صورت گرفت. يافته‌هاي اين بررسي وسعت رويش‌هاي مانگرو در محدوده مورد اشاره را درمجموع 9011 هكتار نشان داد كه 3600 هكتار آن از پوشش‌هاي متراكم و 5411 هكتار از پوشش‌هاي كم تراكم معرفي شد.
دانه‌كار (1372) در گزارشي با تفسير عكس‌هاي هوايي 1:20000 منطقه سيريك، نقشه اين رويشگاه را در سواحل درياي عمان در استان هرمزگان تهيه و وسعت اجتماعات مانگرو در اين رويشگاه را تعيين و بر اساس ويژگي‌هاي بصري عكس‌هاي توده‌هاي مانگرو را ازنظر تراكم از يكديگر تفكيك نمود. مطابق نتايج اين بررسي وسعت اجتماعات مانگرو در رويشگاه سيريك در امتداد 12 كيلومتر از خط ساحلي بالغ‌بر 18/480 هكتار تعيين گرديد. اين محقق در گزارشي ديگر (دانه‌كار، 1373) با بررسي مانگروهاي منطقه سيريك، مشتمل بر دو گونه درختي حرا20 و چندل21 ريختار جنگل‌هاي مانگرو اين منطقه را در سه زون انبوهي طبقه‌بندي كرد. بر پايه اين مطالعه وسعت جنگل‌هاي اين حوزه 480 هكتار و تراكم درختان را معادل 1274 اصله در هكتار تعيين نمود، كه 81/78 درصد آن توسط درختان حرا و مابقي با درختان چندل اشغال‌شده بود. در اين گزارش ميانگين قطر تنه درختان حرا در توده معادل 64/15 سانتيمتر و ارتفاع درختان فوق 67/341 سانتيمتر تعيين و اين ابعاد براي درختان چندل به ترتيب معادل 94/5 و 06/399 سانتيمتر معين شده است.
در همين ارتباط زنجان‌پور و محمدپور (1373) اقدام به تهيه نقشه توزيع و پراكندگي جنگل‌هاي مانگرو با استفاده از اطلاعات ماهواره لندست کردند.
يکي از جامع‌ترين مطالعات توصيفي انجام شده بر جنگل‌هاي مانگرو توسط صفياري (????) انجام شد که با توجه به اهميت آن، در اينجا نتايج به صورت مشروح ارايه مي‌شود.
نتايج اين مطالعات در قالب كتابي منتشر شده و مشتمل بر سه مرحله اصلي:
1. شناخت اراضي جنگلي
2. تهيه نقشه‌هاي موضوعي از اراضي جنگلي و پديده‌هاي همراه
3. تعيين محدوده پراكنش، اندازه‌گيري وسعت اراضي جنگلي و طبقه‌بندي جنگل‌ها بود.
در اين مطالعه با استفاده از روش‌هاي دورسنجي، نقشه‌هاي كاربري اراضي رقومي و چشمي از كليه رويشگاه‌هاي مانگرو تهيه گرديد. همچنين پديده‌هايي كه بر شکل‌گيري مانگرو‌ها تأثير مثبت و منفي داشتند و نوع اثر آن‌ها معرفي شد. در بررسي انجام‌يافته در مرحله نخست طرح، هسته مركزي جنگل‌ها كه واجد اراضي متراكم و نيمه متراكم بود، بر اساس تراكم تاج پوشش با استفاده از اطلاعات رقومي به سه‌طبقه متراكم، نيمه‌متراكم، كم‌تراكم و پراكنده تفكيك شد. بستر جنگل‌هاي مانگرو نيز در رويشگاه‌هاي مختلف بر اساس مواد تشکيل‌دهنده و ميزان رطوبت بستر به اراضي باتلاقي، نيمه باتلاقي، خيلي مرطوب، رطوبت طبيعي، خشك، واجد مواد آلي و معدني تقسيم‌بندي گرديد. در اين مطالعه با اجراي عمليات ميداني و جمع‌آوري اطلاعات تكميلي (ويژگي‌هاي آب و هوايي، ادافيكي، رويش‌هاي گياهي همراه و فون)، مشخصات عمومي اراضي جنگلي و پديده‌هاي مرتبط، مشخصات و رابطه جوامع و خورها، تشريح موقعيت جنگل‌ها در هريك از طبقات تراكمي‌مشخص شد.
1‌. 6‌ .2‌. تحقيقات مرتبط با خدمات اکوسيستم‌هاي مانگرو ايران
دسته‌ي ديگر مطالعات که در بررسي منابع مشاهده شد ناظر به منافع حاصل از جنگل‌هاي مانگرو بوده و ارجاع به آنها مي‌تواند نشان دهنده‌ي اهميت اقتصادي و اجتماعي توسعه‌ي اين جنگل‌ها براي بهبود معيشت جوامع انساني مجاور باشد. از جمله اين تحقيقات مي‌توان به موارد زير اشاره نمود:


پاسخ دهید