1-3-7- وضعيت توليد و مصرف مرزه تابستانه و اهميت اقتصادي آن12
1-4- تاريخچه گياهان دارويي13
1-4-1- معرفي گياهان دارويي14
1-4-2- اهميّت کشت و توليد گياهان دارويي15
1-4-3- مشكلات مهم کشت و توليد و مصرف گياهان دارويي17
1-4-4- عوامل محدود كننده کشت و توليد و مصرف گياهان دارويي18
1-4-5- خشک کردن گياهان دارويي19
1-4-6- معرفي اسانسهاي گياهي و روشهاي استخراج آن20
1-5- معرّفي عناصر غذايي و شيميايي اصلي خاک24
1-5-1- ازت (اوره)25
1-5-2- پتاسيم26
1-5-3- فسفر28
1-5-4- کود شيميايي و اهميّت و کاربرد آن29
1-5-5- کود دامي و اهميّت و کاربرد آن30
1-5-6- کود ورمي كمپوست و اهميّت و کاربرد آن31
1-5-7- کاربرد کودهاي شيميايي بر خصوصيات رشدي گياهان دارويي33
1-5-8- کاربرد کودهاي حيواني بر خصوصيات رشدي گياهان دارويي34
1-5-9- کاربرد کودهاي ورمي كمپوست بر خصوصيات رشدي گياهان دارويي35
1-5-10- کاربرد تلفيقي کودهاي آلي (ورمي كمپوست و حيواني) و شيميايي بر خصوصيات رشدي گياهان دارويي36
فصل دوم: ادبيات و پيشينه پژوهش
فصل سوم: فرايند پژوهش
3-1- معرفي مشخّصات جغرافيايي و اقليمي منطقه مورد مطالعه50
3-2- نوع طرح مورد استفاده در تيمارها50
3-3- عمليات کاشت مرزه تابستانه51
3-4- عمليات داشت مرزه تابستانه51
3-5- عمليات برداشت مرزه تابستانه52
3-6- طريقه خشک کردن گياه مرزه تابستانه52
3-7- طريقه استخراج اسانس مرزه تابستانه52
3-8- صفات مورد ارزيابي53
3-8-1- ارتفاع گياه در مرحله گلدهي (سانتي متر)53
3-8-2- تعداد شاخه هاي فرعي53
3-8-3- تعداد گل بر روي هر گياه53
3-8-4- وزن تر شاخه و ساقه (گرم)54
3-8-5- وزن تر گل و برگ (گرم)54
3-8-6- وزن كل تر گياه(گرم)54
3-8-7- وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)54
3-8-8- وزن خشک گل و برگ (گرم)54
3-8-9- وزن كل خشك گياه (گرم)54
3-8-10- مقدار و ميزان تركيبات اسانس گياه(ميلي ليتر)54
3-9- تجزيه و تحليل داده ها54
فصل چهارم: يافته هاي پژوهش
4-1- صفات مورد ارزيابي58
4-1-1- ارتفاع گياه (سانتيمتر)59
4-1-2- تعداد شاخه هاي فرعي (جانبي) گياه60
4-1-3- تعداد گل بر روي هر گياه61
4-1-4- وزن تر شاخه و ساقه (گرم)62
4-1-5- وزن تر گل و برگ (گرم)63
4-1-6- وزن کل تر گياه (گرم)64
4-1-7- وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)65
4-1-8- وزن خشک گل و برگ (گرم) گياه66
4-1-9- وزن كل خشك گياه (گرم)67
4-1-10- مقدار اسانس گياه (ميلي ليتر)68
4-2- ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمارهاي کودي مختلف69
4-2-1- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار شاهد70
4-2-2- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار كود حيواني71
4-2-3- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار كود ورمي كمپوست72
4-2-4- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار چهار – NPK (60،50،50)73
4-2-5- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار پنج – NPK (80،70،50)74
4-2-6- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار شش – NPK (60،50،80)75
4-2-7- ارزيابي ترکيبات به دست آمده از اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار هفت – NPK (80،70،80)76
4-2-8- مقايسه مادهalpha – Thujene در تيمارهاي مختلف77
4-2-9- مقايسه ماده Alpha-pinene در تيمارهاي مختلف78
4-2-10- مقايسه ماده beta-myrcene در تيمارهاي مختلف79
4-2-11- مقايسه ماده alpha-terpinen در تيمارهاي مختلف80
4-2-12- مقايسه ماده gamma-terpinene در تيمارهاي مختلف81
4-2-13- مقايسه ماده Phenol در تيمارهاي مختلف82
4-2-14- مقايسه ماده bicyclogermacrene در تيمارهاي مختلف83
4-2-15- مقايسه ماده bete-bisabolene در تيمارهاي مختلف84
4-2-16- مقايسه ماده Di – n – octylph thalate در تيمارهاي مختلف85
4-2-17- مقايسه ماده 1 , 2 – Benzenedicarboxylicacid در تيمارهاي مختلف86
4-2-18- مقايسه ماده Trance-anethole در تيمارهاي مختلف87
4-2-19- مقايسه ماده Benzene در تيمارهاي مختلف88
4-3- نتايج همبستگي و بحث بين صفات مورد بررسي89
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
بحث و تفسير90
نتيجه گيري كلي98
پيشنهادات99
منابع100
پيوست ها و نمودارها106
چكيده انگليسي. 123
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول(3-1) مبناي محاسبه‌ي مقدار کودي بر‌ اساس نياز گياه در سطح وسيع آن يعني در هكتار (حداقل و حداكثر نياز كودي) 51
جدول(4-1) تجزيه واريانس 58
جدول(4-2) نام علائم اختصاري تيمارها69
جدول(4-3) نتايج همبستگي و بحث بين صفات مورد بررسي89
جدول نتايج آزمون نرمال بودن متغيرهاي تحقيق (کولموگرو- اسميرنو) 112
فهرست نمودار
عنوانصفحه
نمودار (4-1) مقايسه ميانگين ارتفاع گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)59
نمودار (4-2) مقايسه ميانگين تعداد شاخه فرعي گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)60
نمودار (4-3) مقايسه ميانگين تعداد گل گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)61
نمودار (4-4) مقايسه ميانگين وزن تر ساقه و شاخه(گرم) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)62
نمودار (4-5) مقايسه ميانگين وزن تر برگ و گل(گرم) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)63
نمودار (4-6) مقايسه ميانگين کل وزن تر(گرم) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)64
نمودار (4-7) نمودار مقايسه ميانگين وزن خشک شاخه و ساقه(گرم) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف (دانکن 5 درصد)65
نمودار (4-8) مقايسه ميانگين وزن خشک برگ و گل(گرم) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)66

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

نمودار (4-9) مقايسه ميانگين وزن کل خشك(گرم) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف (دانکن 5 درصد)67
نمودار (4-10) مقايسه ميانگين مقدار اسانس (ميلي ليتر) گياه دارويي مرزه در تيمارهاي مختلف ( دانکن 5 درصد)68
نمودار (4-11) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار شاهد70
نمودار (4-12) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار شاهد70
نمودار (4-13) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار کود حيواني71
نمودار (4-14) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار ورمي کمپوست72
نمودار (4-15) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار چهار73
نمودار (4-16) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار چهار73
نمودار (4-17) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار پنج74
نمودار (4-18) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار شش75
نمودار (4-19) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار شش75
نمودار (4-20) نوع و درصد هاي مختلف اسانس گياه مرزه تابستانه در تيمار هفت76
نمودار (4-21) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس Alpha-thujene در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه77
نمودار (4-22) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس Alpha-pinene در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه78
نمودار (4-23) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس beta-myrcene در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه79
نمودار (4-24) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس alpha-terpinen در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه80
نمودار (4-25) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس gamma-terpinene در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه81
نمودار (4-26) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس Phenol در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه82
نمودار (4-27) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس bicyclogermacrene در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه83
نمودار (4-28) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس bête-bisabolene در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه84
نمودار (4-29) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس Di -n – octylph thalate در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه85
نمودار (4-30) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس 1 , 2 – Benzenedicarboxylicacid در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه86
نمودار (4-31) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس Trance-anetholeدر تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه87
نمودار (4-32) مقايسه ميزان درصد هاي مختلف اسانس Benzen در تيمارهاي مختلف کودي مرزه تابستانه88

فهرست تصاوير
عنوانصفحه
تصوير 1- اسانس گياهي106
تصوير 2- پرورش گياه مرزه تابستانه106
تصوير 3- رشد گياه مرزه تابستانه107
تصوير 4- مرزه كاشته شده در گلدان107
تصوير 5- گياه مرزه تابستانه در مرحله گلدهي و آماده برداشت108
تصوير 6- خشك كردن اندام هاي هوايي مرزه تابستانه108
تصوير 7- اندام هاي هوايي خرد شدن مرزه تابستانه109
تصوير 8- ترازوي ديجيتال109
تصوير 9- دستگاه اسانسگيري كلونجر110
تصوير 10- دستگاه جي سي مس110
چکيده
اين تحقيق به منظور بررسي اثر تيمارهاي مختلف کودهاي آلي و شيميايي بر ويژگيهاي کمّي و کيفي گياه دارويي مرزه تابستانه و مقدار اسانس آن به صورت آزمايش فاكتوريل و در قالب طرح پايه بلوک کاملاً تصادفي با چهار تکرار و 7 تيمار شامل: تيمار نمونه شاهد (بدون مصرف کود)، تيمار ورمي کمپوست، تيمار کود گوسفندي کاملا پوسيده شده و چهار تيمار کود شيميايي با ترکيب عناصر اصلي ازت، فسفر و پتاسيم با مقادير مختلف و در سال زراعي 1392 در ايستگاه کشاورزي قائمشهر انجام شد.
در طي اين تحقيق بررسي ارتفاع گياه در مرحله گلدهي، تعداد شاخه هاي فرعي (جانبي) گياه، تعداد گل بر روي هر گياه، وزن تر شاخه و ساقه (گرم)، وزن تر گل و برگ (گرم)، كل وزن تر گياه (گرم)، وزن خشک شاخه و ساقه (گرم)، وزن خشک گل و برگ (گرم)، كل وزن خشک گياه (گرم)، ميزان و درصد اسانس با استفاده از دستگاه کلونجر و تعيين نوع و تركيبات اسانس با استفاده از دستگاه جي سي مس صورت گرفته است.
تعداد 28 ماده اصلي از ترکيبات موجود در اسانس مرزه تابستانه در تيمارهاي مختلف اين پژوهش استخراج شد. بيشترين تعداد تركيبات اسانس از نظر تنوع و ميزان ماده مؤثره در تيمار شاهد، تيمار چهار با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (60،50،50)، تيمار شش با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (60،50،80) و كمترين تنوع تركيبات اسانس در تيمار كود حيواني، تيمار كود ورمي كمپوست و تيمار هفت با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (80،70،80) مشاهده شد. بالاترين ميزان تركيبات اسانس نسبت به تيمارهاي كودي ديگر در تيمار كود حيواني، تيمار كود ورمي كمپوست و تيمار هفت با كودهاي شيميايي تركيبي – NPK (80،70،80) بدست آمد.
نتايج اين تحقيق نشان داد كه تركيبات عمده اسانس مرزه تابستانه در اين مطالعه: بي سيكلو هپتان، بنزن دي كربوكسيليك اسيد، فنل، دي ان اكتيل فتالات و گاما – ترپينن بوده است.
همچنين نتايج نشان داد كه نقش كودهاي آلي: ورمي كمپوست و كود حيواني گوسفندي در مقايسه با كودهاي شيميايي مثبت بوده است.
در مجموع، استفاده از کود حيواني گوسفندي و كود ورمي کمپوست سبب بهبود ويژگيهاي رشدي و مقدار اسانس گياه دارويي مرزه تابستانه شده و ميتواند در کاهش مصرف کودهاي شيميايي و كاهش آلودگي هاي محيط زيست موثر باشد و در توليد محصولات سالم گياهي و همچنين در توليد ارگانيك و طبيعي گياهان دارويي كه مصارف غذايي، طبي و آرايشي دارند نقش مفيدي را ايفا نمايند.

واژه هاي کليدي: اسانس، کودهاي آلي، کود هاي شيميايي، گياه دارويي، مرزه تابستانه.

فصل اول
كليات پژوهش

1-1- مقدمه
گياهان دارويي گياهاني هستند كه يك يا برخي از اندام هاي آن ها حاوي ماده موثره مي باشد كه اين مواد داراي اثرات فعال كننده زيستي در موجودات زنده است. همچنين كاشت و داشت و برداشت اين گياهان به منظور استفاده از مواد موثره آن ها انجام مي گيرد (فتاحي، 1389). گياهان دارويي سه جنبه كاربردي دارد: طبي، ادويه اي و عطري (اميدبيگي، 1388). عوامل اقتصادي يكي از مهم ترين عوامل در توليد، پرورش و فرآوري گياهان دارويي و صنعت توليد داروهاي گياهي است. با توجه به آمار و ارقام گزارش شده در منابع مختلف، توليد گياهان دارويي در مقايسه با ساير گياهان زراعي و باغي از ارزش افزوده ي بالاتري برخودار است. هم چنين با توجه به استقبال جهاني از مصرف داروهاي با منشا گياهي، صنعت داروسازي در اين بخش نيز از رونق اقتصادي خوبي برخودار شده است (اميدبيگي، 1374). مرزه تابستانه كه گياهي است يكساله است و مرزه زمستانه كه گياهي است چند ساله و دائم سبز است كه به مقدار وسيع كشت مي شود و به عنوان گياهان ادويه اي براي طعم دادن به غذاها و به عنوان سبزي تازه و يا به عنوان چاي سبز به مصرف مي رسند و اين دو گونه بخش زيادي از تجارت جنس مرزه را به خود اختصاص داده اند. گونه مرزه تابستانه بومي جنوب اروپاست ولي در بخشي از آمريكاي شمالي به طور طبيعي مستقر گرديده است. مبدا پيدايش (مرزه) دوران سوم زمين شناسي مي باشد كه از اين دوران در رويشگاههاي خشك گسترش يافته است. گياه دارويي مرزه تابستاني به عنوان محرك نيرو دهنده، براي تقويت معده، ضدعفوني كننده، تسهيل كننده عمل هضم و … مورد استفاده قرار مي گيرد. بر اساس بعضي گزارشها مرزه براي درمان سرطان مورد استفاده قرار گرفته است. تركيبات اصلي موجود در مرزه تابستاني و مرزه زمستاني تركيبات فنلي تيمول و كارواكرول هستند. به علاوه ساير تركيبات منوترپني و سسكوئي ترپني در اسانس آنها وجود دارد (جم زاد، 1388). محل رويش مرزه در ايران شامل شمال غرب، تبريز، خوي، ارسباران و قسمت هاي مختلفي از خراسان است. پرورش اين گياه به عنوان سبزي خوراكي بوده و استفاده ي خشك آن در ادويه جات در نقاط مختلف ايران رايج است (صالحي سورمقي، 1385). با توجه به اهميت موضوع اين تحقيق، لازم است كه اثر كودهاي آلي و كودهاي شيميايي بر عملكرد، كميت و كيفيت مواد موثره گياه دارويي مرزه تابستانه بررسي شده و كاربرد آن در صنايع داروسازي، غذايي، آرايشي و اهميت اقتصادي آن مورد توجه بيشتري قرار بگيريد.
1-2- اهداف
هدف كلي از اين تحقيق، بررسي اثر سطوح مختلف كوهاي آلي: ورمي كمپوست و حيواني (گوسفندي) و كودهاي شيميايي: ازت (اوره)، فسفر و پتاسيم بر روي رشد و عملكرد گياه دارويي مرزه تابستانه و به منظور تعيين بهترين تيمار كودي و اثر آن بر روي ميزان اسانس بدست آمده و برخي ديگر از خصوصيات كمي و كيفي مرزه تابستانه مي باشد. اهداف اختصاصي اين تحقيق: بررسي تاثير كودهاي آلي بر رشد و عملكرد گياه دارويي مرزه تابستانه. بررسي تاثير كودهاي شيميايي بر رشد و عملكرد گياه مرزه تابستانه. بررسي ميزان و تركيب اسانس در تيمارهاي كودهاي آلي گياه مرزه تابستانه. بررسي ميزان و تركيب اسانس در تيمارهاي كودهاي شيميايي گياه مرزه تابستانه. هدف كاربردي اين تحقيق: تعيين بهترين تركيب كود آلي به منظور افزايش رشد و افزايش اسانس گياه دارويي مرزه تابستانه. هدف نهايي اين تحقيق: تعيين بهترين تركيب كود آلي به منظور كاهش كاربرد كودهاي شيميايي و كمك به حفظ محيط زيست و توليد محصولات غذايي ارگانيك (طبيعي) و سالم. فرضيه هاي تحقيق: کودهاي آلي بر رشد، كميت و عملکرد گياه دارويي مرزه تابستانه اثر دارد. کودهاي شيميايي هم بر رشد، كميت و عملکرد گياه دارويي مرزه تابستانه اثر دارد. کودهاي آلي بر روي ميزان مواد مؤثره و کيفيت اسانس گياه دارويي مرزه تابستانه موثر است. کودهاي شيميايي بر روي ميزان مواد مؤثره و کيفيت اسانس گياه دارويي مرزه تابستانه ارتباط اثر دارد. خصوصيات رويشي گياه دارويي مرزه، تحت تاثير تيمارهاي کودهاي مختلف آلي متفاوت مي باشد. خصوصيات رويشي گياه دارويي مرزه، تحت تاثير تيمارهاي کودهاي مختلف شيميايي متفاوت مي باشد. تيمارهاي کودهاي شيميايي و آلي بر کيفيت و کميت اسانس گياه مرزه تاثيرگذار مي باشد. تيمارهاي نمونه هاي شاهد که به صورت طبيعي و بدون استفاده از کود هاي مختلف شيميايي و آلي رشد کرده اند از نظر اندام هاي هوايي و مقدار اسانس بدست آمده، با نمونه هاي تيمارهاي که با کودهاي شميمايي و آلي رشد کرده اند از نظر ميزان رشد و مقدار مواد موثره داراي مقادير نختلفي مي باشند. اهميت و ضرورت انجام تحقيق: امروزه انجام تحقيقات بر روي كاهش ميزان كاربرد مواد شيميايي (كود و سموم) در توليد محصولات زراعي و توليد محصولات سالم غذايي طبيعي و ارگانيك مي تواند به سلامتي انسان و حفظ محيط زيست كمك نمايد. استفاده از مواد آلي و کشت ارگانيک امروزه کاربرد زيادي پيدا کرده زيرا کودهاي شيميايي مي توانند به عنوان يکي از آلوده کننده هاي محيطي همچون آلوده کننده هاي زيست محيطي عمل کرده و محيط زيست را با مخاطره روبرو مي کند لذا استفاده از مواد آلي و همچنين تعيين غلظت آنها مي تواند باعث افزايش توليد و عملکرد گياهان شده و خسارات ناشي از کودهاي شيميايي را کاهش دهد. توليد و پرورش گياه دارويي مرزه تابستانه كه داراي كاربردهاي طبي، غذايي و آرايشي مي باشد اهميت اقتصادري آن را بيان مي كند. با توجه به خواص دارويي و درماني گياه مرزه تابستانه و اثرات مواد موثره و اسانس آن، ضرورت انجام تحقيقات گسترده تر، توليد و بازاريابي محصولات مختلف اين گياه را دو چندان مي كند. با توجه به اهميت اقتصادي توليد و پرورش گياه دارويي مرزه تابستانه كه داراي كاربردهاي طبي، غذايي و آرايشي مي باشد و ارزش افزوده اسانس گياه مرزه تابستانه و خواص دارويي آن باعث انتخاب اين گياه با هدايت و راهنمايي اساتيد گرامي شد. امروزه در جهت توليد محصولات سالم زارعي، استفاده از مواد و كودهاي آلي و كشت ارگانيک كاربردهاي فراواني پيدا كرده است چرا كه كودهاي شيميايي سبب آلودگي محيطي شده و به محيط زيست و سلامت انسانها لطمات جبران ناپذيري وارد مي كند. لذا با توجه به اهميت و ضرورت تحقيق بر روي كاربرد كودهاي آلي و مقايسه آن با كودهاي شيميايي در ميزان رشد و مقدار مواد موثره و اسانس گياهان دارويي، كاهش كاربرد كودهاي شيميايي به عنوان يکي از آلوده کننده هاي محيطي، از انگيزه هاي اين پژوهش مي باشد.

1-3- معرّفي تيره نعنائيان
در تيره نعناع طبق بررسي هاي جديدي كه به عمل آمده، 4000 گونه گياه وجود دارد كه در 200 جنس جاي داده شده اند. اين گياهان به وضعي در كره زمين پراكندگي دارند كه در غالب نواحي يافت مي گردند ولي پيشينه انتشار آنها در منطقه مديترانه است. گياهاني عموما علفي يكساله يا پايا و داراي ساقه هاي راست يا خزنده اند. از مشخصات اين گياهان آن است كه ساقه هاي چهارگوش دارند. از قاعده ساقه آنها نيز غالبا ساقه هاي فرعي منشاء مي گيرد كه حالت خزنده در سطح زمين پيدا مي كنند و يا درون خاك وارد گرديده به صورت ساقه زيرزميني در مي آيند (زرگري، 1376). تيره نعناع يكي از تيره هاي بزرگ گياهي ايران است و شامل جنس هايي با گونه هاي زياد است. اين تيره در ايران 46 جنس و 14 قبيله دارد. تيره نعناع گياهاني يكساله، چند ساله، يا خشبي، به ندرت درختچه اي، اغلب معطر و بدون تيغ، يا ساقه اي غالبا چهارگوش، برگ ها متقابل، به ندرت فراهم، بدون گوشوارك، ساده، گاهي شانه اي. گل آذين گرزن، در محور برگه ها يا برگ هاي بالايي دو به دو متقابل يا اغلب به صورت فراهم كنار يكديگر قرار گرفته، گاهي نيز گل آذين سنبله، گل ها نر ماده، گاهي در يك گياه تعدادي از گل ها فاقد اندام نر يا پرچم، به عبارت ديگر گل هاي ماده، در اين حالت گل هاي كوچكتر و كمرنگ تر از بقيه (جوري و همكاران، 1389). اين تيره از لحاظ تعداد و غناي اشكال يكي از ده تيره بزرگ گياهان محسوب مي گردد. اغلب اين گياهان با خشكي سازش حاصل كرده و برگ هاي آنها از كرك پوشيده شده اند تا از تعرق زياد جلوگيري به عمل آورند (صفايي و همكاران، 1391). گياهان يك ساله يا چند ساله، علفي يا بوته اي بندرت درختچه اي، اغلب معطر و بدون تيغ، ساقه ها چهار گوش، برگها متقابل و بندرت فراهم، گل آذين گرزين مجتمع و متراكم انتهايي يا محوري (گلومرول) است. جام گل نامنظم، پيوسته، دولپه، پرچم ها 4 عدد دو به دو مساوي كه به اين حالت دي دينام مي گويند گاهي 2 عدد، ميوه چهار فندقه (تتراكن) در اين خانواده هر جفت برگ با جفت پايين تر و بالاتر زاويه 90 درجه تشكيل مي دهد (حكيمي ميبدي و همكاران، 1384). ماده موثره گياهان اين تيره عمدتا از نوع اسانس است كه در كرك هاي ترشحي يا حجره اي مخصوص در برگ، ساقه و گلها ساخته و ذخيره مي شود. در اندام هاي مختلف اين گياهان موسيلاژ، تانن و مواد تلخ نيز وجود دارد. به علت معطر بودن اين گياهان مورد چراي دام واقع نشده و لذا ارزش علوفه اي ندارد ولي از نظر حفاظت خاك و از نظر داروئي حائز اهميت مي باشند. برخي از گونه هاي ديگر آن معرف سير قهقرائي مرتع مي باشند (اطمينان اقطاعي، 1390).

1-3-1- تاريخچه مرزه تابستانه1
مبدا پيدايش مرزه دوران سوم زمين شناسي مي باشد كه از اين دوران در رويشگاههاي خشك گسترش يافته است (جم زاد، 1388). به نظر مي رسد كه نخستين بار در ايتاليا اقدام به پرورش اين گياه شده باشد. پزشكان قرون وسطي براي آن اثر نقرس قائل بودند و در قرون 15 و 16 ميلادي نيز مردم آنرا دارويي مقوي، سقط كننده جنين و رفع فلج مي دانستند. در سال1582 ميلادي موفق به استخراج اسانس از مرزه گرديدند و در سال 1933 نيز دانشمندي به نام Schultzik آنرا داروي رفع اسهال يا اثر قاطع اعلام داشت (زرگري، 1376). مرزه به عنوان يكي از مطبوعترين ادويه ها معرفي شده و مدتهاست كه از آن به عنوان ادويه استفاده مي شود. يكي از حكماي روم باستان با نام ويرژيل مي گويد: قبل از اينكه مردم روم فلفل را بشناسند از مرزه به عنوان يكي از اصلي ترين ادويه ها بهره مي بردند. آنها از اين گياه در نوشيدنيها نيز استفاده مي كردند (اميدبيگي، 1388).
1-3-2- معرفي جنس و گونه مرزه تابستانه
جنس مرزه Satureia يكي از جنس هاي خانواده نعنا Lamiaceae متعلق به زير خانواده Nepetoideia و قبيله Mentheae مي باشد. جنس مرزه در چهارچوب وسيع خود داراي حدود 235 گونه است. اين جنس در بررسي گياه شناسان مختلف به طور بسيار متفاوت ارائه گرديده و مرور بر منابع جدايي 17 جنس را از آن نشان مي دهد.(Doroszenko, 1985) (جم زاد، 1388). جنس مرزه با نام علمي Satureia اغلب در مناطق مديترانه اي پراكندگي دارد (معاوني، 1388). جنس مرزه بر اساس تعريف محدود براي آن داراي حدود 30 گونه است كه با نام معمول Savory شناخته مي شوند. معرفترين گونه هاي آن عبارتند از: مرزه تابستانه S.hortensis كه گياهي است يكساله و مرزه زمستانه S.montana كه گياهي است چند ساله و دائم سبز است. معروف ترين گونه هاي مرزه تابستانه Satureia hortensis L كه گياهي يكساله است. گونه مرزه تابستانه بومي جنوب اروپاست ولي در بخشي از آمريکاي شمالي به طور طبيعي مستقر گرديده است (جم زاد، 1388). مرزه اغلب در مناطق مديترانه اي پراكندگي دارد. اين جنس در ايران داراي 15 گونه مي باشد كه از ميان آنها 9 گونه انحصاري كشور هستند و ساير گونه ها علاوه بر ايران در تالش، تركمنستان، تركيه، قفقاز، ماوراي قفقاز و عراق نيز مي رويند. گونه هاي اين جنس بيشتر در دامنه هاي كوهستاني مناطق شمال، شمال غربي، شمال شرقي، مركزي و جنوب خربي ايران پراكندگي داشته و روي صخره هاي آهكي و يا دامنه هاي سنگلاخي مي رويند (معاوني، 1388). از جنس اين گونه (مرزه)، 12 گياه علفي يكساله و چند ساله در ايران رويش دارد كه 8 گونه آْن انحصاري ايران و 4 گونه ديگر علاوه بر ايران، در تركمنستان، تالش، آناتولي، ماوراي قفقاز، عراق رويش دارند (جوري و همكاران، 1389). به طور كلي، دو گونه معروف و مهم مرزه در دنيا كه مصرف خوراكي قرار مي گيرند. Satureia hortensis L. و Satureia montata L. مي باشند. گونه اول به نام مرزه تابستاني نيز معروف است گونه اي يك ساله و بومي جنوب اروپا و قسمت هاي شمالي آمريكاست. گونه دوم كه به مرزه زمستاني نيز ناميده مي شود گونه اي چند ساله، با ساقه سخت و چوبي است كه بومي اروپا و آفريقاي شمالي است و استفاده محدودتري دارد. (معاوني، 1388)
1-3-3- خصوصيات گياهشناسي مرزه تابستانه
مرزه با نام علمي Labiatae متعلق به خانواده نعناعيان است (كيانمهر، 1387). نام علمي: Satureia hortensis نام عمومي: Savory نام انگليسي: Garden savory , Savory نام عربي: Nadgh نام فرانسوي: Sarriette نام آلماني: Bohnenkrut نام خانواده: Labiatae (خانواده نعنا) – مرزه گياهي است علفي، يك ساله و داراي ساقه هاي منشعب به طول تا 30 سانتي متر. رنگ گياه سبز كدر مي باشد كه با همين مشخصه با ديگر گونه ها متفاوت است. ساقه ي مرزه داراي گره هايي است كه از همين گره ها ساقه هاي ديگر منشعب مي شوند و اين ساقه ها نيز به نوبه ي خود داراي انشعباتي جديد مي گردند، به همين دليل بوته ي گياه به صورت پر شاخه و پر پشت به نظر مي رسد. برگ هاي گياه باريك، دراز، نوك تيز، نرم و پوشيده از تارهاي كوتاه است كه مات و كدر به نظر مي رسند. برگ هاي مرزه هم چنين داراي يك رگبرگ و غده هاي حاوي اسانس است. گل هاي آن نيز كوچك و به رنگ سفيد، سفيد مايل به گلي يا گلي رنگ است كه در فصل تابستان ظاهر مي شوند. اين گل ها به صورت ضخيم و در طول ساقه قرار گرفته اند. مرزه به دو صورت خودرو و كشت شده وجود دارد. (معاوني، 1388). گلها و برگهاي مرزه معطر و حاوي اسانس مي باشند. مقدار اسانس در اندامهاي هوايي مرزه مختلف است و به شرايط اقليمي محل رويش گياه بستگي دارد. مقدار اسانس بين 1 تا 2 درصد است. اسانس داراي تركيبات متفاوتي است. از مهمترين تركيبات تشكيل دهنده اسانس مي توان از كارواكرول (30 تا 40%)، سيمول (20 تا 30%) و تركيبات فنلي ديگر نام برد. از مواد ديگر پيكر رويشي اين گياه مي توان از تركيبات آهن دار و تركيبات قندي و تعدادي از اسيدهاي آلي ياد كرد. مرزه دوره رويشي متوسطي دارد. از بدو رويش بذر تا تشكيل ميوه، 140 تا 160 روز به طول مي انجامد. بذر مرزه تا 1 الي 2 سال از قوه رويشي مناسبي برخودار است. رويش بذر به شرايط آب و هوايي منطقه بستگي دارد. در صورت نامساعد بودن شرايط اقليمي، بذرها پس از 25 تا 30 روز سبز مي شوند. گياه پس از سبز شدن گياهان به گل مي نشينند و اولين گلها اواخر بهار – اوايل تابستان (خرداد – تير) تشكيل مي شوند. گلها بتدريج تشكيل مي شوند. پس از 25 تا 30 روز همه گلها پديدار مي شوند. ميوه ها نيز بتدريج مي رسند و پس از رسيدن آنها بذرها به اطراف ريزش مي كنند (اميدبيگي، 1388).
1-3-4- اکولوژي مرزه تابستانه
مرزه در طول رويش به هواي گرم و نور كافي نياز دارد. بذرها در دماي 12 تا 15 درجه سانتي گراد جوانه مي زنند ولي درجه حرارت مطلوب براي جوانه زني آنها بين 20 تا 22 درجه سانتي گراد است. گياهان جوان به درجه حرارت پايين حساسند. به طوري كه در 1- تا 2- درجه سانتي گراد دچار سرما زدگي شده و خشك مي شوند. رشد مرزه در دماي 10 درجه سانتي گراد متوقف مي شود. چنانچه مدتي قبل از گلدهي، هواي ابري يا سرد شود نه تنها از عملكرد گياه كاسته مي شود بلكه در مقدار اسانس تاثير منفي داشته و به نحو بارزي سبب كاهش آن مي گردد. پي اچ خاك براي كشت مرزه بين 6/5 تا 2/8 مناسب است (اميدبيگي، 1388). گونه هاي مرزه بومي مناطق معتدله گرم و مناطق مديترانه اي هستند. در طبيعت در مناطق كوهستاني، شكاف صخره هاي آهكي و در دامنه ها و كوهپايه ها رشد مي كنند (جم زاد، 1388). مرزه بومي اروپاي جنوبي است و در محدوده وسيعي از شرايط آب و هوايي رشد مي كند محيط بالنسبه گرم و خشك و آفتاب كامل و خاكهاي حاصلخيز و زهكشي شده را ترجيح مي دهد. مرزه بالنسبه به آب زيادي نياز دارد. زمان مناسب براي كاشت مستقيم (بذر)، اواخر فروردين و اوايل ارديبهشت پس از بر طرف شدن خطر يخبندان بهاره يا به عنوان كشت دوم در اواخر بهار و اوايل تابستان مي باشد. طول مدت جوانه زني بذر مرزه بسته به دماي محيط و خاك در زمان كاشت 10- 15 روز خواهد بود. مرزه در طيف وسيعي از انواع بافت خاك رشد مي كند اما خاك لومي را ترجيح مي دهد. pH مورد نياز مرزه حدود 7 مي باشد. اندام مورد استفاده آن بخش هوايي گياه و زمان برداشت مرزه همزمان با آغاز گلدهي آن خواهد بود. پس از برداشت محصول خشك كردن مرزه در دماي 35- 40 درجه سانتي گراد و خشك كردن در سايه و دماي محيط انجام مي شود (يزداني و همكاران، 1383). مرزه در آب و هواي معتدله استپي و مديترانه اي كاشته مي شود. در آب و هواي زياد مرطوب زود مبتلا به گياه انگلي سس مي شود و بسيار روشنايي پسند است. خاك هاي قوي، عميق، حاصلخيز و هوموسي را با رطوبت متعادل دوست دارد. خاك را خسته مي كند و گياهي است پرنياز و احتياج به كودكان مختلف دارد. گياه خودروي مرزه با ريشه عميق كه دارند در روي اراضي سنگلاخ و فقير و معدني مي رويند ولي حاصل خوبي نمي دهند (معاوني، 1388).


دیدگاهتان را بنویسید