رشته تحصيلي: جمعيت شناسي? ?????تاريخ شروع پايان نامه : 21/6/92
تاريخ اتمام پايان نامه : 16/6/92استاد / استادان راهنما: دکتر حجيه بي بي رازقي نصر آباد
استاد / استادان مشاور: دکتر سيدرضا معينيچکيده پايان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش هاي اجرا و نتايج به دست آمده):
تحولات ساختار سني جمعيت جهان از نتايج انتقال جمعيتي و کاهش مرگ ومير و باروري است. با افزايش سن سلامت سالمندان ميتواند درمعرض تهديد قرار گيرد. سالمندان سريعترين نرخ رشد جمعيت را در بين گروههاي سني دارند و در آينده نزديک جمعيت سالمند در کشورهاي در حال توسعه چون ايران و از جمله شهرستان خرم آباد افزايش مي يابد .سالمندي جمعيت، هم ازموفقيتهاي بزرگ بشري است و هم از مشکلات عمده جهان امروز است. پژوهش حاضر با هدف بررسي ويژگي هاي اجتماعي، جمعيتي و اقتصادي مؤثر برسلامت جسمي و رواني سالمندان ساکن شهرستان خرم آباد است. پژوهش از نوع مطالعه توصيفي و پيمايشي مي باشد.جامعه آماري زنان و مردان بالاي 60 سال ساکن شهرستان خرم آباد و حجم نمونه محاسبه شده 379 نفر ( 129 نفر روستايي و 250 نفر شهري ) و روش نمونه گيري تصادفي ساده بود. نتايج بررسي نشان ميدهدکه سالمندان شهرستان خرم آباد از سلامت جسمي بيشتري نسبت به سلامت رواني برخوردارند. عوامل تعيين کننده متغيرهاي وابسته سلامت جسمي و سلامت رواني، متغيرهاي مستقل سن ، تعداد فرزندان بدنيا آمده ، تعداد فرزندان زنده ،محل سکونت تاهل ،وضع فعاليت پاسخگو و فعاليت همسر پاسخگو مي باشند. سالمت جسماني و رواني متقابلاً بر يکديگر تأثير گذار است اما سلامت رواني تاثير گذار ترين متغير بر سلامت جسمي ميباشد. سلامت جسمي مردان شهرستان خرم آباد بهتر از زنان ميباشد ولي از نظر سلامت رواني تفاوتي بين دو گروه وجود ندارد.
کليد واژه : سلامت رواني ، سالمندان، سلامت جسمي ، سالمندي ، ساختار سني

نظر استاد راهنما براي چاپ درپژوهش نامه دانشگاه مناسب است o تاريخ وامضا:
مناسب نيستo
فهرست مطالب
عنوان صفحهفصل اول : مقدمه و کليات تحقيق ………………………………………………………………………………1مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………..21-1- بيان مسئله ………………………………………………………………………………………………………..51-1-1- طيف سلامت و بيماري ………………………………………………………………………………….101-1-2- مفهوم سلامت ………………………………………………………………………………………………101-1-3- ابعاد سلامتي …………………………………………………………………………………………………111-1-4-س?مترواني …………………………………………………………………………………………………121-1-5- سلامت جسمي …………………………………………………………………………………………….131-2- اهميت و ضرورت تحقيق ……………………………………………………………………………………151-3- هدفهاي تحقيق…………………………………………………………………………………………………..20فصل دوم : پيشينه تحقيق و زمينه هاي نظري…………………………………………………………………21مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………….222-1- پيشينه تحقيق……………………………………………………………………………………………………..232-2- چارچوب نظري تحقيق ……………………………………………………………………………………….312-2-1- سلامت و نظريه انتقال جمعيتي………………………………………………………………………….312-2-2- انتقال اپيدميولوژيک و اختلال در سلامتي ………………………………………………………….332-3- تئوري تجمع شرايط نا مساعد وسلامتي …………………………………………………………..362-3-1- نيروهاي اجتماعي و سلامتي طي روند زندگي …………………………………………………..372-4- سلامت جسماني ……………………………………………………………………………………………….. 382-5- سلامت رواني ……………………………………………………………………………………………………392-6-رويکردهاي نظري وتجربي درمورد عوامل تأثيرگذار بر کيفيت زندگي وسلامت سالمندان412-6-1- تأثير مشخصه هاي اقتصادي، اجتماعي و جمعيتي بر سلامت سالمندان …………………422-6-2- جنس و سلامت……………………………………………………………………………………………..432-6-2-1- تبين بيولوژيکي تفاوت در سلامت زنان و مردان …………………………………………..44فهرست مطالب
عنوان صفحه2-6-3- تبيين رفتار فرهنگي و سبک زندگي …………………………………………………………………..442-6-4- وضعتأهل و س?مت ………………………………………………………………………………………452-6-5- سن و س?مت………………………………………………………………………………………………..452-6-6- حمايتاجتماعي و س?مت……………………………………………………………………………..462-6-6-1- چگونگي تأثير حمايت اجتماعي بر سلامت……………………………………………………472-6-6-2- عوامل اجتماعي ………………………………………………………………………………………..482-6-7-بعد خانوار………………………………………………………………………………………………………482-6-8- توزيع شهري و روستايي جمعيت………………………………………………………………………492-7- پايگاه اقتصادي، اجتماعي و س?مت ……………………………………………………………………..492-7-1- مؤلفه هاي پايگاه اقتصادي، اجتماعي …………………………………………………………………522-7-1-1- تحصي?ت و س?مت ………………………………………………………………………………….522-7-1-2- درآمد و س?مت …………………………………………………………………………………………532-7-1-3- شغل و سلامت افراد …………………………………………………………………………………..532-8-مدل تحقيق ………………………………………………………………………………………………………..542-9- فرضيه هاي تحقيق ……………………………………………………………………………………………..562-10- تعريف نظري و عملياتي متغير هاي مستقل و وابسته …………………………………………….56فصل سوم: روش تحقيق …………………………………………………………………………………………….61مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………623-1- روش گرد آوري داده ها ………………………………………………………………………………………623-1-1- روش اجرا …………………………………………………………………………………………………….633-2-جامعه آماري ……………………………………………………………………………………………………..633-2-1-تعيين حجم نمونه …………………………………………………………………………………………..643-2-2- روش انتخاب واحد هاي نمونه ………………………………………………………………………..653-2-3- محاسبه حجم نمونه شهر و روستا …………………………………………………………………….65فهرست مطالب
عنوان صفحه3-3- روش هاي تجزيه و تحليل داده ها و اطلاعات ……………………………………………………….663-3-1-ابزار و نحوه سنجش کيفيت زندگي ( سلامت جسمي، سلامت رواني ) ………………….673-3-2- اعتبار و پايايي پرسشنامه ……………………………………………………………………………….69فصل چهارم: آزمون فرضيه ها و تجزيه و تحليل داده ها ……………………………………………….70مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………714-1- توصيف ويژه گي هاي دموگرافيک نمونه آماري(يافته هاي توصيفي) …………………………734-1-1- سن پاسخگو ………………………………………………………………………………………………..754-1-2- وضعيت تأهل ………………………………………………………………………………………………..754-1-3- متغير جنسيت ……………………………………………………………………………………………….764-1-4- بعد خانوار …………………………………………………………………………………………………764-1-5- وضعيت محل سکونت ………………………………………………………………………………….774-1-6- وضع سواد ……………………………………………………………………………………………………784-1-7- ميزان سواد …………………………………………………………………………………………………..784-1-8-وضع فعاليت شخص پاسخگو و همسر پاسخگو ……………………………………………….794-1-9-حيطه سلامت رواني…………………………………………………………………………………………794-1-10- حيطه سلامت جسماني ………………………………………………………………………………..824-1-11-وضع سلامت و بيماري ………………………………………………………………………………..854-2- يافته هاي استنباطي …………………………………………………………………………………………….884-2-1- فرضيه يک…………………………………………………………………………………………………….894-2-2-فرضيه دو……………………………………………………………………………………………………….904-2-3-مقايسه ميانگين ها…………………………………………………………………………………………..934-2-3-1- فرضيه سه…………………………………………………………………………………………………..934-2-3-2- مقايسه سلامت رواني و جسمي بر اساس محل سکونت…………………………………..944-2-3-3- مقايسه سلامت رواني و جسمي در بين افراد مجرد و متأهل…………………………….94فهرست مطالب
عنوان صفحه4-2-3-4-مقايسه سلامت رواني و جسمي افراد بر اساس نوع فعاليت………………………………..954-2-3-5-مقايسه سلامت رواني و جسمي افراد بر اساس نوع فعاليت همسر……………………..96فصل پنجم : نتيجه گيري و پيشنهادات ………………………………………………………………………..975-1- خلاصه و نتيجه گيري …………………………………………………………………………………………985-2- پيشنهادات ………………………………………………………………………………………………………..1095-2-1-پيشنهادات کاربردي ……………………………………………………………………………………….1095-2-2- پيشنهادات براي تحقيقات آينده ………………………………………………………………………1135-3-محدوديت طرح …………………………………………………………………………………………………113منابع و مآخذ ………………………………………………………………………………………………………………114پيوست(پرسشنامه- .. …………………………………………. (WHO QOL- BREFSF-36119
فهرست جداول
عنوان صفحهجدول شماره 1- تعداد جمعيت و نسبت سالمندان 60 سال و بالاتر کشور طي سالهاي85-1335 ……………….6جدول شماره2 – تعداد جمعيت و نسبت سالمندان 60 سال و بالاتر استان لرستان طي سالهاي85-1345………6جدول شماره3- تعداد جمعيت و نسبت سالمندان 60 سال و بالاتر شهرستان خرم آباد طي سالهاي85-13356جدول شماره 4- جدول متغيرها ………………………………………………………………………………………………………..60جدول شماره 5- تعيين نمونه براساس توزيع منطقه شهري و روستايي ……………………………………………………66جدول شماره6- مشخصات جمعيتي نمونه مورد مطالعه………………………………………………………………………..74جدول شماره7- مشخصات اقتصادي اجتماعي نمونه مورد مطالعه……………………………………………………………78جدول شماره8-وضعيت کيفيت زندگي سالمندان درحيطه رواني………………………………………………………………81جدول شماره 9-وضعيت کيفيت زندگي سالمندان درحيطه سلامت جسماني ……………………………………………83جدول شماره 10- مقايسه کيفيت زندگي سالمندان به تفکيک دوحيطه جسماني ورواني………………………………84جدول شماره11-وضعيت کيفيت زندگي سالمندان به تفکيک دوحيطه جسماني ورواني ……………………………..84جدول شماره-12توزيع درصد نمونه آماري ب حسب داشتنين اي ند اشتن بيماري به تفکيک جنس …………85جدول شماره-13توزيع نمونه آماري برحسب چگونگي توانايي انجام کار هاي شخصي به تفکيک جنسيت…..88جدول شماره 14 بررسي رابطه بين سلامت رواني و متغيرهاي پيش بين تحقيق………………………………………….89جدول شماره-15 بررسي رابطه بين سلامت جسمي و متغيرهاي پيش بين تحقيق……………………………………….90جدول شماره-16خلاصه مدل، متغيرهاي پيش بيني کننده سلامت جسمي…………………………………………………91جدول شماره -17 متغيرهاي وارده شده در تحليل رگرسيوني به همراه ضرايب………………………………………….91جدول شماره 18-خلاصه مدل، متغيرهاي پيش بيني کننده سلامت جسمي………………………………………………..92جدول شماره 19- متغيرهاي وارده شده در تحليل رگرسيوني به همراه ضرايب………………………………………….93جدول شماره -20 مقايسه سلامت رواني و جسمي در بين زنان و مردان…………………………………………………..93جدول شماره21-مقايسه سلامت رواني و جسمي بر اساس محل سکونت ………………………………………………..94جدول شماره -22مقايسه سلامت رواني و جسمي با توجه به وضعيت تاهل………………………………………………95جدول شماره 23- مقايسه سلامت رواني و جسمي با توجه به نوع فعاليت………………………………………………..95جدول شماره24- مقايسه سلامت رواني و جسمي با توجه به نوع فعاليت همسر………………………………………..96
فهرست نمودارها
عنوان صفحهنمودار شماره1- مدل نظري تبيين متغيرهاي جمعيتي،اجتماعي اقتصادي اثرگذاربرسلامت جسمي ورواني سالمندان55
فصل اول
مقدمه وکليات تحقيق
مقدمه
بهبود شرايط زندگي وافزايش طول عمرواميد به زندگي پديده سالمندي را دراکثر جوامع بدنبال داشته است وسازمان ملل متحد برنامه”سالمندي فعال”را براي سالمندان مطرح کرده است، سالمندي فعال يعني به حداکثررساندن سطح سلامت، مشارکت و امنيت افراد سالمند به منظورتقويت کيفيت زندگي آنها، که هر کدام از اينها تمهيدات اجتماعي، بهداشتي، فرهنگي و اقتصادي خاص خود را مي‌طلبد و باتوجه به اينکه جمعيت جهان به سوي سالمندي پيش مي رود وبه همراه خود مسائل جديدي را بوجودآورد.از اين رو بررسي عوامل اجتماعي،جمعيتي و اقتصادي مؤثر بر سلامت جسمي و رواني سالمندان و مسائل مربوط به سالمندان داراي اهميت ويژه اي است. بر پايه آخرين پژوهش هاي سازمان ملل ميزان مرگ ومير درکشورهاي روبه رشدکاهش چشم گيري يافته وبا افزايش ميزان متوسط عمرتعداد افرادسالخورده نيزفزوني يافته است درکشورهاي پيشرفته نسبت افراد بالاي65 سال به کل جمعيت به 16درصدرسيده است که اين نسبت براي کشورهاي درحال رشد حدوداً 5/3 درصدميباشد.
طبق گزارش مرکز آمار ايران در سرشماري1385 تعداد سالمندان بالاي 60 سال در ايران حدود 1/5 ميليون نفرکه اين ميزان در حدود 3/7 درصد جمعيت کشورو در استان لرستان 7/6 درصد و شهرستان خرم آباد2/6 درصدجمعيت مي باشد. در سرشماري سال1390 سالمندان کشور2/8درصد کل جمعيت معادل 2/6 ميليون راسالمندان بالاي 60 سال تشکيل مي دهدو کشور هم اکنون وارد مرحله‌ نخست سالمندي يعني جمعيت بالاي 60 سال بين 7 تا 14 درصد شده است، پيش‌بيني مي‌شود که تا 30 سال آينده وارد مرحله فوق سالمندي، يعني بيش از 21 درصد جمعيت سالمند شود. اگر اين سيرادامه پيداکند، ازاين پس در ايران شاهد جمعيتي خواهيم بودکه ازآن بعنوان جمعيت سالمند ياد مي شود?مرکزآمارايران 1385 ،1390).از جمله دلايلي که جمعيت شناسان را به بررسي مسئله سالمندي تشويق ميکردپيش بيني کاهش باروري ومرگ و مير در کشورهاي درحال توسعه ورسيدن به مرحله سالمندي از يک طرف و نيز نگراني سياستگزاران دولتي در آن کشور براي برنامه ريزي صحيح براي آمادگي با مسئله سالخوردگي جمعيت و نيز تأکيد سازمان ملل متحد در سال 1982 در اجلاس وين بر مسئله سالمندي بود( کينسلا1 به نقل از مارتين و پرستون2 1994).
درمجموع امروزه مسائل ومشکلات سالمندان که باافزايش تعدادونسبت آن مرتبط است آنقدر از ديدگاه ملل جهان اهميت پيداکرده است که سال 1999،سال بين المللي سالمندان ناميده شده است(مرکز آمار ايران،1385).هرچند چالش اصلي بهداشت عمومي در قرن بيستم، افزايش اميد به زندگي بود، در قرن بيست و يک ” زندگي با کيفيت بهتر ” مهمترين دغدغه ها در اين حوزه است. بديهي است چون هدف از زندگي سالمندان فقط داشتن عمر طولاني و زنده بودن نيست، بلکه نوع و کيفيت زندگي آنها نيز مهم مي باشد. از اين رو ارتقاي کيفيت زندگي سالمندان در مرحله اول نيازمند داشتن اطلاعات جامع در مورد کيفيت زندگي آنها است. همچنين افزايش شمار افرادسالمند دچار ناتواني و اختلال عملکرد و نبود نظام حمايتي درخانواده بعلت کوچکتر شدن خانواده ها، شاغل شدن زنان وپراکنده شدن اعضاي خانواده موجب افزايش تقاضابراي مراقبتهاي دراز مدت از سالمندان در دهه هاي آينده خواهد شد ( ساجدي و همکاران2004 : 36، 105،108).
??گسترش شهرنشيني و زندگي مکانيزه که لازمه آن قبول شيوه هاي نوين براي زندگي است، اثر معکوسي بر سلامت بخصوص سلامت انسان گذاشته و در ارتباط با مقوله سلامت ابعاد ديگري را مشخص نموده است.دو بعداين ابعاد سلامت روان وجسم افراد جامعه است. مقوله اي که اگرچه تازگي ندارد ليکن از نظر تخصصي ديرزماني نيست که به آن توجه گرديده است. سازمان بهداشت جهاني نيزسلامتي رارفاه وآسودگي کامل از نظر جسمي و رواني و اجتماعي ونه فقدان بيماري جسمي تعريف نموده است. در اين ميان سالمندي تغييري است که با گذشت زمان صورت گرفته است، داراي جنبه هاي مثبت و منفي بوده و پويايي فرايندهاي زيستي، ادراک، رشد و تکامل و بلوغ را در بر مي گيرد?توجه به شيوع بيمارهاي رواني در جامعه، اهميت تلاش در جهت اعتلاي سلامت رواني افراد بارزتر مي گردد. مهمترين مسئله در اين ارتباط پيشگيري ازمسائلي است که باعث مي گردد سلامت جسم و روان افراد جامعه مختل گردد و بالطبع پيامدهاي منفي در پي داشته باشد.پيشگيري از بروز اين عوامل نيز جز با آشنايي وبررسي عوامل اجتماعي،جمعيتي و اقتصادي مؤثر بر سلامت جسمي و رواني سالمندان جامعه اي که قصد پيشگيري در آن را داريم ممکن نيست. چرا که آشنايي با وضع موجود ما را در جهت بکارگيري روشهاي مناسب، براي از بين بردن عوامل تهديد کننده در سلامت جسمي و رواني و بکارگيري روش ها و ابزارهاي مناسب در اين جهت ياري مي نمايد. بحث سلامت جسمي و روان سالمندان به دليل پرورش نسل از اهميت ويژه اي برخوردار است و از نظر علمي نقش سلامت جسمي و رواني در سطح اميد به زندگي سالمندان ارزشمند است. اين زمان که زندگي انسانها روز به روز بيشتر ماشيني مي شود، نقش سالمندان را در زندگي خود نمي توان ناديده گرفت زيرا آنان سرشار از تجربه هستند. ترقي،پويايي واعتلاي هر جامعه اي با داشتن عناصر و اعضايي سالم وکارآمد در آن اجتماع ميسر مي باشد، افراديکه علاوه بر وضعيت جسماني مناسب از لحاظ وضعيت روحي و رواني نيز در حد متعادل و مطلوبي باشند. بدون ترديد نتيجه مطلوب ترکيب سلامت جسماني و رواني، داشتن جامعه اي شکوفا و با آتيه روشن است. سلامت رواني مقوله اي بسيار حائز اهميت است چرا که تأثير روح و روان برعملکرد جسماني بر هيچکس پوشيده نيست. پرداختن به اين بحث به دليل اهميتش لازم و ضروري مي باشد و نبايد فراموش کرد که بسياري از اين سالمندان تا چند سال قبل افرادي سالم، مقتدر، خلاق خوش فکر، تحصيل کرده و مدبر بوده اند و هر يک دريک يا چند زمينه علمي، فرهنگي، هنري اقتصادي و…به جامعه خدمت کرده اند. پس لازم است جامعه نيز آنها را به عنوان سرمايه ملي تلقي کرده و براي حفظ و ارتقاي سلامتي، آسايش و رفاه زندگي آنان قدمهاي قابل قبولي بردارد. براين اساس تحقيق حاضربا هدف تعيين عوامل اجتماعي،جمعيتي و اقتصادي مؤثر برسلامت جسمي و رواني سالمندان درشهرستان خرم آباد انجام شده است و باشناخت وضعيت سلامت جسمي و رواني جامعه سالمند، به افرادي که قصد برنامه ريزي براي آينده آن جامعه را دارند در بر آوردهاي معقولانه کمک خواهند کرد.
1-1- بيان مسئله
تعداد کل سالمندان جهان در سال 2006را 687 ميليون و 923 هزار نفر برآ ورد شد واعلام کردندکه اين تعداد تا سال 2050 به رقم يک ميليارد و 968 ميليون و 153 نفر خواهد رسيد در حالي که هم اکنون60درصد افراد سالمنددر کشورهاي درحال توسعه زندگي مي کنند(سازمان ملل متحد2006). در حال حاضر 2/8درصد از کل جمعيت ايران را افراد سالمند بالاي 60سال تشکيل ميدهندکه معادل 2/6ميليون نفر است. پيش بيني مي شود اين رقم تا سال 2050 به 26 ميليون و 393 هزار نفر معادل 26 در صد کل جمعيت کشور برسد. اميد زندگي براي مردان و زنان ايراني بعد از 60 سالگي طي سال هاي 2005 تا 2010 به ترتيب 17 و 18 سال بر آورد شده است. نرخ رشد سالانه جمعيت در فاصله سرشماري هاي 1375 تا 1385 در کشور ايران6/1 در صد بوده و اين در حالي است که نرخ رشد جمعيت سالمند3/7درصد معادل2/5 ميليون نفر و در فاصله سرشماري 1385 تا 1390 نرخ رشد 2/8 درصد معادل 2/6 ميليون نفراست. با توجه به ساختار کنوني جمعيت کشور انتظار ميرود که در سالهاي آينده اين جمعيت بيش از گذشته نيز افزايش يابد و افزايش نسبت سالمندي در کشور ما از سال 1420 به بعد خود نمايي خواهد کرد(مرکز آمار ايران 1381،1385،1390 ).
جداول 1، 2و3 روند سالخوردگي جمعيت وتصوير هاي عيني از سالمندان را در کل کشور،استان لرستان وشهرستان خرم آباد را از سال 1335 تا 1385 نشان مي دهد.
جدول 1- تعداد جمعيت و نسبت سالمندان 60 سال و بالاتر کشور طي سالهاي85-1335
شرح133513451355136513751385تعدادکل118398016380321771614268935039781275121093شهري318444598834791136138836132433113280137روستايي9635321039208979488129298917239141841106نسبتکل2/65/62/54/56/63/7شهري3/51/61/52/51/68/6روستايي4/78/61/57/54/73/8مأخذ : سرشماريهاي عمومي نفوس و مسکن مرکز آمار ايران طي سالهاي 85-1335
جدول2- تعداد جمعيت و نسبت سالمندان 60 سال و بالاتر استان لرستان طي سالهاي85-1345
سال13451355136513751385کل جمعيت استان688135933935136989715844341716528جمعيت سالمند25435488566659493532115778نسبت سالمند15/52/58/49/574/6مأخذ، سرشماريهاي عمومي نفوس و مسکن مرکز آمار ايران طي سالهاي 85-1335
جدول3- تعداد جمعيت و نسبت سالمندان 60 سال و بالاتر شهرستان خرم آباد طي سالهاي85-1335
سال133513451355136513751385کل جمعيت3867669578104912213960462133521964جمعيت سالمند209237725959129022827732427نسبت سالمند41/542/568/503/612/621/6مأخذ، سرشماريهاي عمومي نفوس و مسکن مرکز آمار ايران طي سالهاي 85-1335

همانطور که در جداول1،2 و3 ملاحظه ميگردد، نسبت جمعيت سالمند کل کشور از جمعيت سالمند شهرستان خرم آباد بيشتر است بنابراين با توجه به کاهش باروري، کاهش مرگ و مير و در نتيجه افزايش طول عمر که پيامد پيشرفت هاي پزشکي است،موجب افزايش نسبت سالمندان به کل جمعيت شده است.ايران از جمله شهرستان خرم آباد، ازاين قاعده مستثني نيست. کاهش سطح زاد و ولد و باروري علاوه بر تأثير قاطعي که بر ميزان رشد جمعيت واز آن طريق تعديل شتاب افزايش تعدادجمعيت داشته، برترکيب وساختار جمعيت نيز تأثيرخواهد گذاشت وکاهش مستمر زاد و ولد و انتقال از باروري طبيعي به باروري کنترل شده به تدريج ساختار سني جمعيت را ازوضعيت جواني خارج و به طرف سالمندي سوق مي دهد به همين لحاظ، هرم سني جمعيت ايران که به جرأت ميتوان گفت در طول تاريخ همواره قاعده اي گسترده داشته وبه لحاظ تمرکز بيش از 40 درصد از کل جمعيت در سنين کمتر از 15 سال از ساختاري جوان برخوردار بوده، در دو دهه اخير به سبب کاهش باروري تغيير شکل داده و نوعي فرورفتگي در قاعده هرم سني ايجاد شده است به همين سبب تغيير شکل هرم سني، نسبت جمعيت کمتر از 15 سال از رقمي بيش از 45 درصد در سال 1365 به رقمي کمتر از 30 درصد در حال حاضر کاهش و در واقع در فاصله 20 سال با روندي بي سابقه به کمتر از دو سوم تقليل يافته است(ميرزايي 1385: 57).
بنابراين علت اصلي سالخوردگي جمعيت، کاهش باروري طي 50 سال اخير، باروري کل جهان از حدود5 بچه براي هر زن به حدود 7/2 کاهش يافت وبه نظر مي رسد طي 50 سال آينده به حدود 1/2(سطح جانشيني)برسد.هرچند هم اکنون در اکثر کشورهاي توسعه يافته،مقدارآن زيرسطح جايگزيني است. کاهش باروري در ايران در نيمه دوم دهه 1360 شروع شد و طي سه دهه اخير کاهش سريعي داشته است( عباسي شوازي و ديگران 2009).
پس ضرورت پرداختن به موضوع سلامت وسالمندي، در کشورما نيزبه عنوان اولويتي مهم بيش از پيش نمايان مي شود. با توجه به اينکه سازمان ملل متحد برنامه “سالمندي فعال” را براي سالمندان مطرح کرده است و سالمندي فعال يعني به حداکثر رساندن سطح سلامت، مشارکت و امنيت افراد سالمند به منظورتقويت کيفيت زندگي آنها، هرکدام از اينها تمهيدات اجتماعي، بهداشتي،فرهنگي و اقتصادي خاص خود را مي‌طلبد. کاهش جمعيت درسن کار به همراه پيري و افزايش وابستگي سالمندان از جمله مهمترين چالش هاي ناشي از سالمندي جمعيت در سال‌هاي آينده است. کشور با سالمند شدن جمعيت با چالش هاي اجتماعي مانند افزايش شکاف نسلي بين جوانان و سالمندان و کاهش حمايت خانواده از سالمندان روبرو خواهد بود. مهمترين چالش اقتصادي کشور افزايش هزينه هاي درماني ونگهداري،قطع ياکاهش درآمد، افزايش فشار مالي در صندوق هاي بازنشستگي وبيمه است، چون هزينه‌ي درمان براي هر سالمند سه برابر هزينه‌ درمان يک کودک است .
کشور ايران هم اکنون وارد مرحله‌ نخست سالمندي يعني جمعيت بالاي 60 سال بين 7 تا 14 درصد شده است و پيش‌بيني مي‌شود که تا 30 سال آينده وارد مرحله فوق سالمندي، يعني بيش از 21 درصد جمعيت سالمند شود. شاخص سالمندي يعني نسبت افراد بالاي 60 سال به جمعيت زير 15 سال، در کشورهاي اروپايي 186 به 100 است در حالي که کشورهاي در حال توسعه داراي رقم 41 به 100 هستند و اين بيانگراين است که کشورهاي در حال توسعه درسالهاي آينده با پديده سالمندي مواجه خواهند شد. پيش‌بيني اين است که ايران در سال‌هاي آينده با پديده زنانه شدن سالمندي نيز روبرو شود اين پديده در واقع افزايش سهم زنان سالمند نسبت به مردان سالمند در جمعيت کشور است که طبق مطالعات در سال 1430براي زنان 5/34 درصد و براي مردان 31 درصد خواهد بود. اين بدان معني است که در سال 1430 به ازاي هر100 زن سالمند کشور 88 مرد سالمند خواهيم داشت. چون در کشورهاي توسعه يافته اميد زندگي زنان بيش از مردان است وبا اين که نسبت جنسي مردان در بدو تولد به زنان بيشتر است اما اين نسبت با افزايش سن به سمت زنان تغيير مي‌يابد (سازمان ملل 2006 ).
باتوجه به اينکه خانواده در ايران درحال حاضر با دگرگوني هاي مختلف روبرو است فضاي فيزيکي خانواده کاهش يافته و خانواده از قالب سنتي به شکل مدرن در حال تغيير است.سالمندان نيز در اين تحولات با ناامني مواجه شده اند. در حاليکه جامعه ايراني و از جمله شهرستان خرم آباد در حال دگرگوني وسيع است، بسياري از خصوصيات اجتماعي، رواني، اقتصادي و فرهنگي مربوطه درحال ظهور است و در اين دگرگوني، پديده سالمند شدن، نگهداري آنان، کيفيت محل اقامت، چگونگي مراقبت از آنها از ديد جمعيت شناسان و جامعه شناسان نيز از اهميت خاصي برخودار است. از ديدگاه جمعيت شناسي، با توجه به ساختار کنوني جمعيت ايران، نسبت سالمندان رو به افزايش است و آنها نيازمند مراقبتهاي پزشکي بيشتر، تغذيه مناسب و ساير خدمات مورد نياز هستند. همچنين با مسن شدن مردم، بيماري هاي غيرواگير منجر به ناتواني و مرگ و مير در تمامي مناطق دنيا ازجمله کشورهاي درحال توسعه مي گردد. درمان بيماري هايي مربوط به سنين بالا براي افراد، خانواده ها و بودجه عمومي پر هزينه هستند. امابرخي از بيماري هاي غيرواگير در سالمندان، قابل پيشگيري و تعويق مي باشند. ناکارآمدي در خدمات پيشگيري يا مراقبتي باعث افزايش بيماري هاي غير واگير وهزينه هاي انساني، اجتماعي و اقتصادي کلاني منجر مي گردد و منابعي را به صورت نامتناسب جذب مي نمايد که مي تواند براي مشکلات بهداشتي گروههاي سني ديگرمورد استفاده قرار گيرد(توکلي قوچاني و همکاران، 1382 :28). تحت چنين شرايطي سياستهاي اجتماعي خاصي درخصوص اين جمعيت روبه افزايش مي بايست تدوين و به کار گرفته شود. انجام مطالعات پژوهشي وتحقيقاتي مورد نياز از جمله بررسي وضع موجود و شناخت عوامل اجتماعي،جمعيتي و اقتصادي مؤثر بر سلامت جسمي و رواني در سالمندان ميتواند برنامه ريزان را در جهت دادن به سياستها و برنامه ريزيهاي توسعه کمک کند. در غير اينصورت اين پديده بعنوان يک مسئله اجتماعي وحتي افرادي سربار نمود مي يابد(شيخي 1386: 75، 66).
سازمان جهاني بهداشت(2006) برنامه اي با تمرکز بر فرايندهاي توانمند سازي درسالمندان در سه حوزه افراد سالمند و توسعه، بهبود سلامتي و رفاه در سالمندان و اطمينان بخشي در ايجاد محيط هاي توانمندکننده و حمايتي مورد توجه قرار داده است. هر چند که اين تعداد سالمند نسبت به کل جمعيت کشور رقم زيادي را در برنمي گيرد به خصوص با توجه به اينکه در ايران، بسياري از اين افراد تحت حمايت خانوادگي هستند، اما به دلايل زير، مطالعه سالمندي از اهميت زيادي برخوردار مي باشد.
توجه به ساختار سني جمعيت ايران که اکنون مورد توجه بسياري از محافل علمي است درآينده اي نه چندان دور جمعيت سالمند بخش قابل توجهي از جمعيت را در بر خواهد گرفت. زماني که ممکن است براي شناخت وضعيت اين گروه و برنامه ريزي براي آن دير باشد.
پيري شناسان اجتماعي خاطر نشان ميکنند پيري در بر گيرنده سه فرايند به هم پيوسته است. فرايند اول، پيري جسماني است که عبارت است از تغييرات ناشي ازافزايش سن که در طول زمان بربدن عارض مي شود. فرايند دوم، پيري رواني است که عبارت است از فرايند ناشي از رشد و توسعه شخصيت از جمله تغييرات عاطفي و ادراکي رفتاري و فرايند سوم، پيري اجتماعي است که در بر گيرنده جريانهاي گوناگون گذار ازيک پايگاه اجتماعي به پايگاه اجتماعي ديگر است که شخص در دوران زندگي تجربه مي کند. فرايند سه گانه فوق به ميزان متفاوت ناهمگون در هر فردي صورت مي گيرد(رياحي1387 :7). در تعريفي ديگرازسالمندي به عنوان دوره “وابستگي مجدد” نام برده اند يعني پس از دوره وابستگي و اجتماعي شدن و پس از آن، دوره دوم يعني استقلال و بلوغ و در نهايت دوره سوم يا سالمندي آغاز مي گردد. همچنين جمعيت شناسان معتقدند سالخوردگي، انتفال ارگانسيم بعد از بلوغ فيزيکي است. که اين انتقال با تغييرات منظمي در ظاهر، رفتار، تجربه و نقش هاي اجتماعي فرد همراه ميشود (لس لت3 1998 :195، 139 ).
براين اساس بررسي شناخت ويژگيهاي اجتماعي،جمعيتي و اقتصادي مؤثر برسلامت جسمي و رواني در سالمندان?مسئله مهمي مي باشد.ويکي ازمسائل تأثير گذار برکيفيت زندگي، مخصوصاً در سالمندان، وضعيت سلامتي است (محسني1380: 45 ).
1-1-1- طيف سلامت و بيماري
سلامتي و بيماري مرز مشخصي ندارند و درنتيجه بهتر است براي سلامتي طيفي در نظر بگيريم که يک طرف آن سلامت کامل و در طرف ديگر مرگ قرار دارد.
1-1-2-مفهوم سلامت4
واژه Healthبرگرفته از واژه انگليسيHeal به معناي کامل است که نشان دهنده مقوله هاي تندرستي فرد کامل، تماميت و صحت و آسايش اوست. سلامت مفهوم وسيعي دارد وتعريف آن تحت تأثير ميزان آگاهي و طرز تلقي جوامع با شرايط گوناگون جغرافيايي و فرهنگي قرار مي‌گيرد، ضمن اينكه سلامتي يك روند پويا است و با گذشت زمان نيز مفهوم آن تغيير خواهد كرد. قديمي ترين تعريفي كه از سلامتي شده است عبارتست از بيمار نبودن. طب سنتي براي انسان چهار طبع مخالف دموي، بلغمي، صفراوي و سوداوي قائل بودند و اعتقاد داشتند كه هرگاه اين چهار طبع مخالف در حال تعادل باشند فرد سالم است و زماني كه تعادل ميان طبايع چهارگانه مختل شود بيماري عارض مي‌شود ( سيد نوازادي1384 :42 ).
فرهنگ وبستر5سلامتي راوضعيت خوب جسماني وروحي وبخصوص عاري بودن از درد يا بيماري جسمي مي‌داند. فرهنگ آكسفورد6سلامتي راوضعيت عالي جسم و روح و حالتي كه اعمال بدن به موقع و مؤثر انجام شود مي‌داند. و بعد جسمي و رواني دو بعد از ابعاد سلامتي است که برخي صاحب نظران معتقدند توجه جدي به اين دو بعد بسبار ضروري است (محسني1382: 45 ).
تعريف سلامت عبارت است از برخورداري از آسايش كامل جسمي، رواني و اجتماعي و نه فقط نداشتن بيماري و نقص عضو يا معلول نبودن ( سازمان جهاني بهداشت 1948).
طبق تعريف سازمان جهاني بهداشت سالمندي بشرح ذيل تقسيم بندي شده است:
1ـ گروه سني 60-74 سال ( سالمند جوان ) سالمند7

2ـ گروه سني 75-90 سال (سالمند) پير8
3- گروه سني بالاي 90 سال (سالمند پير ) خيلي پير9
1-1-3-ابعاد سلامتي
توجه به تعريف سازمان جهاني بهداشت ازسلامتي،سلامتي يك مسئله چند بعدي است حتي امروزه علاوه بربعد جسمي،رواني و اجتماعي، جنبه معنوي راهم درنظر مي‌گيرند.و بايد توجه داشت كه ابعاد مختلف سلامتي ويا بيماري بريكديگر اثر كرده و تحت تأثير يكديگر قرار دارند. چنانچه مشكلات جسمي بر روان فرد مشكلات رواني بر جسم او و نيز مشكلات جسمي رواني هر دوي آنها بر جامعه و اختلالات موجود در جامعه بر هر دو بعد ديگر سلامتي اثر مي‌گذارند، لذا اقدامات انجام شده براي ارتقاي سلامتي بايد به تمام جوانب سلامتي فردي (جسمي و رواني و معنوي) وسلامت كلي جامعه توجه داشته شود.با توجه به موضوع پژوهش تنها به تعاريف سلامت جسمي و سلامت رواني مي پردازيم.
1-1-4-س?مت رواني
حالت توازن بين شخص و دنياي اطراف او، سازگاري با خود و ديگران و همزيستي بين واقعيت هاي مربوط به فرد و محيط زيست را سلامت رواني مي گويندوشامل کليه صفاتي است که روان شناسان ملاک سالم بودن شخص از نظر رواني مي دانند. يعني عاري بودن از کشمکش داخلي، تطبيق کامل،خودآگاهي،خودشکوفاهي،تعادل عاطفي، تسلط برخود وتوان مقابله با تنش هاست(محمدي1379: 35)?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????. نشانه هاي سلامت رواني عبارتنداز: مثبت انديشي، هدف دار بودن، باور به داشتن زمينه اي متناسب با ارزشهاي خودمانند: احساس خوب بودن،توانايي هماهنگ شدن و…(سجادي وصدرالسادات 1383: 244). سلامت رواني همانند سلامت جسماني چيزي فراتر از نبودن بيماري يا ساير مشکلات است و شامل: عواطف و احوال، احساسات و افکار ما، اطلاق آگاهي و پذيرش طيفي گسترده از احساسات در خود و ديگران و توانايي نشان دادن آنها، مستقل عمل کردن و توانايي کنار آمدن با مشکلات و موانع استرس زاي روزانه است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

سلامت رواني عبارت از اينکه فرد چه احساسي به خود، دنياي اطراف، محل زندگي، اطرافيان و مخصوصاً با توجه به مسئوليتي که درمقابل ديگران دارد، چگونگي سازش وي با درآمد خود و شناخت موقعيت مکاني و زماني خويشتن(لوينسون10 و همکاران 1962).
1-1-5- سلامت جسمي


دیدگاهتان را بنویسید