وا

ه

ا

اك

رويکرد مورد استفاده در ارزيـابي تغييـر هيـدرولوژيکي، براسـاستفاوت در رژيم آبدهي بين دو بازه زماني در يک ايستگاه آبسنجيمي باشـد (۲۸). در صـورتيکـه آمـار ثبـت شـده در يـک ايـستگاهآبسنجي به گونه اي باشد که بتوان اين آمار را به دو بازه زماني قبـلو بعد از احداث سد تقسيم نمـود، امکـان تعيـين درجـه تغييـر دررژيم آبدهي وجود خواهد داشـت (۲۸). اسـتفاده از روش تحليـلدامنـه تغييرپـذيري (RVA) (Range of Variation Approach) امکان تعيين دامنه تغييرپذيري دبي رودخانه را فـراهم مـي کنـد . اين روش به مديران منابع آب اجازه تعيين اهـداف مـديريتي – کاربردي را به صورت مجموعه اي از دستورالعمل هاي اجرايي يابرنامه احيـا و بازسـازي را مـي دهـد (۳۳). از ايـن رو شـناخت تغييرات سيماي سـرزمين در طـي زمـان بـراي ارزيـابي اثـراتزيست محيطي ناشـي از توسـعه، پـيش بينـي تغييـرات سـيمايسـرزمين، ارزيـابي نتـايج اسـتراتژي هـاي مختلـف مـديريتي و شناسايي مناطق حساس جهت طـرحريـزي و مـديريت پايـدارسرزمين ضروري مي باشد (۷ و ۳۵). اين تحقيق با هـدف کمـيکردن ميزان تأثير احداث سد کرخه بر جنگل هاي کنـاررودي درپارک ملي کرخه با استفاده از روش تحليـل دامنـه تغييرپـذيري(RVA) به همراه رويکرد بوم شناسي سيماي سـرزمين صـورتگرفته اسـت. نتـايج ايـن تحقيـق مـي توانـد بـر مـديريت بهتـربهره برداري از سد کرخه و تـأثير آن بـر اکوسيـستم هـاي پـاييندست ثمربخش باشد.

مواد و روش بررسي محدوده مطالعاتي
پارک مل ي کرخه که يکي از زيستگاه هاي مهم گوزن زرد ايرانـيبه شمار مي رود، منطقه اي مـسطح بـا ارتفـاع متوسـط ۵۰ متـر وشامل بخشي از رودخانه کرخه و اراضي اطراف آن مي باشد. دما و بارندگي متوسط ساليانه منطقه به ترتيب ۲۳ درجه سانتيگـرادو ۲۴۰ ميليمتر و اقليم آن خشک بياباني گرم مـي باشـد . تيـپگياهي غالب در منطقه توده هاي خـالص گـز و پـده مـي باشـد(۱). پارک مل ي کرخه بهعنوان منطقه مورد بررسي با مـساحتيبرابر با ۵۴۲۲ هکتار، در فاصله ۴۵ کيلومتري از سد کرخـه درجهت جنوبي و پايين دست اين سد قرار دارد. ايـن منطقـه درطول شرقي ˝۱۵ ´۱۲ ˚۴۸ الي ˝۰۵ ´۱۷ ˚۴۸ و عـرض شـمالي
۳
˝۱۰ ´۵۷ ˚۳۱ الي ˝۴۵ ´۰۵˚۳۲ گسترش يافته اسـت. شـکل ۱، موقعيت سد و مخزن سد کرخه را نسبت به پـارک ملـي کرخـهنشان مي دهد.

روش تحقيق
به منظور بررسي تـأثير سـد کرخـه بـر شـاخصهـاي سـيمايسرزمين در پارک ملي کرخه ابتدا بايد تغييرات صورت گرفته برروي رژيم آبدهي اين رودخانه در پايين دست بررسي گردد. از بين ايستگاه هاي موجود و بـا توجـه بـه مختـصات جغرافيـاييمنطقه مطالعاتي، تنها ايستگاه آبسنجي پاي پـل در پـايين دسـتسد کرخه و قبل از پارک ملـي کرخـه وجـود دارد. بـر ايـناساس ايستگاه آبسنجي پاي پل بـه عنـوان ايـستگاه مبنـا جهـتبررسي تأثير سد کرخه بر پارک ملي انتخاب گرديده اسـت. بـهمنظور بررسي اجزاي جريان آبـدهي، از روش تحليـل دامنـهتغييرپذيري (RVA) استفاده شده است . در اين روش، کـه درسال ۱۹۹۷ توسط ريچتر و همکـاران وي معرفـي گرديـد، از۳۱ پــارامتر هيــدرولوژيکي، بــا عنــوان شــاخص هــاي تغييــر
هيـدولوژيکي (Indicators of Hydrologic Alteration)(IHA)، براي ارزيـابي تغييـر جريـان رودخانـه اسـتفاده مـي شـود . ايـنشاخص ها مطابق جدول ۱ به پنج طبقه تقسيم مي شود (۲۸، ۳۰ و ۳۴).
در ايـن روش مقـادير سـالانه هـر يـک از شـاخص هـا در محدوده تغييرات طبيعي رژيم آبدهي بلند مدت رودخانه بررسي مي گردد. براساس پژوهش هاي صورت گرفته با در نظر گـرفتندوره آماري حـداقل دو دهـه، اثـرات اقليمـي بـين سـالي رويپارامترهاي هيدرولوژيکي جريـان بـه شـدت کـاهش مـييابـد (۲۶ و ۳۶). بر همين اسـاس روشRVA حـداقل بـه آمـار ۲۰ ساله جريان نياز دارد. با اسـتفاده از شـاخص هـايIHA امکـانمقايسه تغييرات جريان رودخانه در قبل و بعـد از احـداث سـدتقسيم گرديد . بر همين اساس آمار روزانه دبي رودخانـه کرخـهدر ايستگاه آبسنجي پاي پل از سال ۱۳۴۱ تا سال ۱۳۷۸ به عنوان آمار پيش از احداث و از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۸ به عنوان آمار پـساز احداث در نظر گرفته شده اسـت. بـا توجـه بـه نقـص آمـارآبدهي در سالهاي ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ اين دو سال در تحليل هـا درنظر گرفته نشد. با توجه به اين که جريان آبدهي رودخانه کرخـهدر محدوده زماني پيش از احداث سد داراي جريان طبيعي بودهاست، لذا يک واحد بيشتر و يک واحد کمتر از انحراف از معيارمقادير آبدهي در زمان پيش از احداث سد، بـراي تعيـين دامنـهتغييرپذيري طبيعي رودخانه کرخـه اسـتفاده شـده اسـت (۲۹ و۳۴). در مرحله بعد درصـد تغييـر هـر شـاخص تحـت عنـوان
ضـريب تغييـر هيـدرولوژيکي، (Hydrologic Alteration(HA، براساس رابطه ۱ مـشخص شـد. ضـريب تغييـر هيـدرولوژيکيميزان تغيير هر يک از شاخص هـايIHA را در مرحلـه پـس ازاحداث نسبت به مرحله پيش از احداث بازگو ميکنـد . در ايـنرابطه فراواني مشاهده شده، يعني تعداد روزهايي از بازه زمـانيپ س از اح داث س د ک ه دب ي در آن روز در مح دوده دامن هتغييرپذيري قرار مي گيرند و فراواني مورد انتظار، برابر اسـت بـاتعداد ر وزهاي مورد انتظار در بازه زماني پس از احداث سد کهدبي بايد در محدوده تغييرپذيري قرار داشـته باشـد. بـه منظـوربررسي بهتر نتايج حاصل از روشRVA مقـادير درصـد تغييـرشاخص هاي هيدرولوژيکي را مي توان مطابق جـدول ۲ بـه سـهطبقه تقسيم نمود (۲۹ و ۳۵).
در اين رابطه مقادير درصد تغييـر هـر شـاخص بـهصـورتمثبت و منفي مي تواند باشد، بهگونه اي که مقـادير مثبـت نـشانمي دهد که فراواني شاخص مورد نظر در دوره پـس از احـداثسد نسبت به دوره پيش از احداث سد افزايش يافته اسـت و درمقابل مقادير منفي نشان دهنده کـاهش ايـن فراوانـي مـيباشـند (۱۸، ۲۹ و ۳۴).
وجود دارد (۳۰، ۳۴ و ۳۹). با توجه با زمان آبگيري سد کرخـه / (فراوانی مورد انتظار– فراواني مشاهده شده))= درصد تغييرشاخصدر سال ۱۳۷۸ و هم چنين براساس اطلاعات موجود، آمار آبدهي [۱] ۱۰۰ × ((فراواني مورد انتظار) ايستگاه پاي پل به دو بخش پيش از احداث و پـس از احـداث در مرحله بعد به منظور بررسي تأثيرات ناشي از تغييـرات دبـي

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

۴
اثر شاخص عنوان گروه
اثر بر مهيايي و مطلوبيت زيستگاه براي موجودات آبزي، مهيايي رطوبت خاک براي گياهان و مهيايي آب براي حيوانات خشکيزي دبي ماهانه ميزان آبدهي ماهانه اول
تعيين کننده ميزان تنش شرايط فوق العاده آبي نظير سيلاب و خشک سالي حداقل و حداکثرهاي
۱، ۳، ۷، ۳۰ و ۹۰ روزه ميزان و تداوم حداکثرها وحداقل ها دوم
اثر بر زادآوري و مرگ و مير گونهها (پويايي جمعيت) شماره روز حداقل و حداکثرجريان ۱ روزه زمان بندي شرايط آبي سالانه سوم
اثر بر تناوب و ميزان رطوبت خاک، تبادل مواد آلي و عناصر غذايي بين رودخانه و دشت سيلابي تعداد و تدوام پالسهاي کم جريان و زياد جريان فراواني و تداوم ضرب
آهنگ هاي جريان رودخانه چهارم
اثر بر تنشهاي ناشي از کم آبي بر روي گياهان در دوره کاهش جريان، به دام افتادن و محصور شدن موجودات در دوره افزايش
جريان نرخ هاي افزايش و کاهش
جريان، تعداد برگشتهاي جريان نرخ تغييرات شرايط آبي پنجم
جدول ۱. گروه بندي شاخصهاي تغيير هيدرولوژيکي

درجه تغيير IHA (%)
کم ۰ – ۳۳
متوسط ۳۴ – ۶۶
زياد > ۶۶
جدول ۲. طبقه بندي درصد تغيير شاخص هاي هيدرولوژيکي

رودخانه کرخه بر اثـر احـداث سـد بـر پـارک ملـي کرخـه، ازرويکرد بوم شناسي سيماي سرزمين استفاده شده است. بر هميناساس از ۸ متريک سيماي سرزمين جهت بررسـي تغييـرات درمنطقه مورد مطالعه استفاده شده است. اين متريک هـا و ويژگـيآنها در جدول شماره ۳ ذکر شده است.
ايــن بخــش از تحقيــق بــا اســتفاده از نــرم افزارهــاي IDRISI Andes و Fragstats3.3 انجام گرفته است. پـيش نيـازبررسي ساختار سيماي سرزمين کمي سـازي سـاختار از طريـقنقشه سازي و تهيه نقشه پوشش اراضي مي باشد. براي اين منظور و با توجه به اطلاعات موجـود از تـصوير مـاهواره اي سـنجندهTM ماهوارهLandsat سال ۱۳۶۹ براي بررسي ساختار سـيمايس رزمين در ب ازه زمـاني پ يش از اح داث س د، و از ت صويرماهواره اي سـنجندهLiss III مـاهوارهIRS سـال ۱۳۸۷ جهـتکمي کردن اين ساختار براي دوره پس از احداث سـد اسـتفادهگرديــد اســت . در ايــن مرحلــه از بررســي بــا اســتفاده ازنرم افزارErdas Imagine 9.1، ابتدا با اسـتفاده از نقـاط برداشـتزميني عمل تطـابق هندسـي تـصاويرTM و Liss III بـه روشنزديک ترين همسايگي با خطاي متوسـط ريـشه مربعـات ۲۴/۰ پيکسل انجام گرديد . سپس براساس نتايج حاصل از روش ميزانتفکيک پذيري نمونه هاي آموزشي، از ترکيب باندي ۴۳۱ در هـردو تصوير جهت طبقه بنـدي نظـارت شـده و بـه روش حـدکثراحتمال استفاده شده است (۵). با توجه به هدف مطالعه حاضـرو خصوصيات طيفي عوارض و نـوع پوشـش هـاي موجـود درمنطقه، پنج طبقه شامل منابع آبـي، پوشـش درختـزاري متـراکم،پوشش درختـزاري تنـک، کـاربري کـشاورزي و مرتـع جهـتطبقـه بنـدي تـصاوير در نظـر گرفتـه شـد. بـه منظـور بررسـي
۵
طبقه بندي صورت گرفته از روش نمونه گيري تـصادفي اسـتفادهگرديد. نتايج حاصل از اين طبقه بندي در جـدول ۴ ارايـه شـدهاست که نشان دهنده کيفيت مناسب نقـشههـاي حاصـل جهـتبررسي ساختار سيماي سرزمين مي باشد.

نتايج شاخص هاي هيدرولوژيکي
نتــايج بررســي تغييــرات صــورت گرفتــه در ۳۱ شــاخص هيدرولوژيکي رودخانه کرخه در محل ايستگاه هيدرومتري پـايپل در جدول ۵ نشان داده شده است. براساس اين جدول، ميزانانحراف از معيار دبي ماهانه از دامنه قابل قبول در تمـامي مـاههـابه جز ماههاي آبـان و آذر بـالا مـي باشـد . شـکل ۲ نـشان دهنـده
۶
جدول ۳. متريک هاي سيماي سرزمين
واحد دامنه تغيير
توضيح متريک سيماي سرزمين سطح مطالعه
هکتار CA >0 مجموع مساحت هر نوع کاربري را نشان ميدهد. مساحت طبقه C
درصد 0 < PLAND ≤ 100 درصد مساحت هر يک از انواع کاربري را نشان ميدهد. درصد مساحت C
– NP > 1 مجموع تعداد لکه هر نوع کاربري را نشان ميدهد. تعداد لکه C
تعداد در ۱۰۰ هکتار PD >0 تعداد لکه در هر واحد مساحت را نشان ميدهد. تراکم لکه C
هکتار AREA_MN ميانگين اندازه لکه هر نوع کاربري را نشان مي دهد. متوسط اندازه لکه C
درصد 0 < LPI ≤ 100 درصدي از سرزمين با بزرگترين لکه را نشان ميدهد. بزرگ ترين لکه C
– PROX ≥ 0 ميزان انزواي لکه اي هر نوع کاربري را نشان ميدهد. نمايه مجاورت C
درصد 0 < IJI ≤ 100 ميزان پراکندگي نسبي هر نوع کاربري را نشان ميدهد. نمايه پراکندگي C
CA: Class Area PLAND: Percentage of Landscape NP: Number of Patches PD: Patch Density LPI: Largest Patch Index
PROX: Proximity Index IJI: Interspersion and Juxtaposition Index

جدول ۴. معيارهاي صحت سنجي نقشه هاي تهيه شده
ضريب کاپا (%) صحت کلي (%) سال (شمسي) تصوير
۹۰ ۹۱ ۱۳۶۹ TM
۹۳ ۹۳ ۱۳۸۷ Liss-III

تغييرات متوسط ماهانه دبي در ايستگاه پاي پل در دوره هاي قبلو پس از احداث سد کرخه مـي باشـد . متوسـط دبـي ماهانـه دردوره پس از احداث سد از خرداد ماه تا مهـر مـاه افـزايش و ازآبان ماه تا ارديبهشت ماه کاهش يافته است. بيـشترين افـزايشدر مرداد ماه و بيشترين کاهش دبي متوسـط در فـروردين مـاهصورت پذيرفتـه اسـت. شـکل ۳ نـشان دهنـده تغييـرات دبـيمتوسط در فروردين ماه مي باشد. شاخص هـاي هيـدرولوژيکيگروه دوم نشان ميدهند که حداقل هاي سـاليانه ۱، ۳، ۷، ۳۰ و۹۰ روزه در دوره قبل و بعد از احداث سد تفاوت چشمگيرينداشته و تنها حداقل ۳ روزه کـاهش يافتـه و بقيـه حـداقل هـاافزايش داشـته انـد . هـم چنـين حـداقل هـاي ۷، ۳۰ و ۹۰ روزهپايين تر از دامنـه قابـل قبـول بـوده انـد . در مقابـل حـداکثرهاي
جدول ۵. مقادير شاخصهاي تغيير هيدرولوژيکي ايستگاه پاي پل در دورههاي قبل و بعد از احداث سد کرخه

1314450270436

4658106270436

درصد تغيير دامنه تغييرپذيري % / ميانگين قبلتفاضل و پس از ۱۳۸۸ – احداث ۱۳۷۹ سد پيش از ۱۳۷۸- احداث ۱۳۴۲ سد شاخصهايهيدرولوژيکي


دیدگاهتان را بنویسید